اِبْنِ جُنْدی‌، ابوالحسن‌ احمد بن‌ محمد بن‌ عمران‌ (يا عمر) بن‌ موسی‌ بن‌ عروة بن‌ جراح‌ بن‌ علی‌ بن‌ زيد بن‌ بكر بن‌ حريش‌ نَهْشَلی‌ بغدادی‌، محدث‌ شيعی‌ (٣٠٦-٣٩٦ ق‌/ ٩١٨-١٠٠٦ م‌). تولد او را در ٣٠٥ و ٣٠٧ نيز گفته‌اند (خطيب‌، تاريخ‌ بغداد، ٥/ ٧٧). نجاشی‌ او را استاد خويش‌ خوانده‌ و می‌گويد ابن‌جندی‌ واسطۀ ما با شيوخ‌ روزگار خويش‌ است‌ (ص‌ ٦٢). ابن‌ جندی‌ آخرين‌ فرد بازمانده‌ از اصحاب‌ ابن‌صاعد در بغداد بود (ذهبی‌، ميزان‌، ١/ ١٤٧). او از ابوالقاسم‌ بغوی‌، ابوبكر بن‌ ابی‌ داوود، يحيی‌ بن‌ محمد بن‌ صاعد، ابوسعيد عدوی‌، يوسف‌ بن‌ يعقوب‌ نيشابوری‌ و ديگران‌ روايت‌ كرده‌ و نخستين‌ استماع‌ وی‌ در ٣١٣ ق‌/ ٩٢٥ م‌ بوده‌ است‌. وی‌ به‌ سبب‌ داشتن‌ مذهب‌ تشيّع‌ مورد طعن‌ بوده‌ و بعضی‌ او را در روايت‌ ضعيف‌ خوانده‌اند. از ابن‌جندی‌، ابوالقاسم‌ ازهری‌، حسن‌ بن‌ محمد خلال‌، محمد بن‌ مخلد وراق‌، محمد بن‌ عبدالعزيز برذعی‌، احمد بن‌ محمد عتيقی‌، محمد بن‌ احمد بن‌ موسی‌ شيرازی‌، حسين‌ بن‌ قاسم‌ كوكبی‌، ابن‌ عزور و ديگران‌ روايت‌ كرده‌اند (خطيب‌، تاريخ‌ بغداد، همانجا؛ همو، شرف‌ اصحاب‌ الحديث‌، ١٠٠؛ طوسی‌، ٤٥٦؛ ذهبی‌، العبر، ٢/ ١٨٨). به‌ گفتۀ ازهری‌ ابن‌جندی‌ كتاب‌ ديوان‌ الانواع‌ را از مؤلف‌ آن‌ ابن‌ ابی‌ حاتم‌ شنيده‌، اما ابوعبدالله‌ بن‌ آبنوسی‌ گفته‌ است‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ از سماعات‌ او نيست‌، بلكه‌ شباهت‌ اسمی‌ گردآورندۀ كتاب‌ با اسم‌ ابن‌ جندی‌ باعث‌ ادعای‌ ابن‌ جندی‌ در سماع‌ آن‌ گرديده‌ است‌ (خطيب‌، همانجا؛ ذهبی‌، سير، ١٦/ ٥٥٦). طوسی‌، ابن‌ جندی‌ را در زمرۀ راويانی‌ دانسته‌ كه‌ از ائمۀ شيعه‌ حديث‌ نقل‌ نكرده‌اند (ص‌ ٤٥٦). آنچه‌ را كه‌ ابن‌جندی‌ روايت‌ كرده‌، از نوع‌ احاديث‌ حسان‌ شمرده‌اند. ابن‌جندی‌ در جمادی‌الآخر ٣٩٦ ق/ فوريۀ ١٠٠٦ م درگذشت‌ خطيب‌، تاريخ‌ بغداد، ٥/ ٧٧- ٧٨).

آثار

الفوائد الحسان‌ الغرائب‌، كه‌ از وجود نسخۀ خطی‌ آن‌ در كتابخانۀ ظاهريه‌، شم‌ ٤٥١٧، از برگ‌ ١ تا ٩ آگهی‌ داريم‌ (سزگين‌، ١(١)/ ٤٤٢)؛ كتاب‌ الانواع‌؛ كتاب‌ الخط؛ كتاب‌ الرواة و الفلج‌، كتاب‌ عقلاء المجانين‌، كتاب‌ العين‌ و الورق‌؛ كتاب‌ الغيبة؛ فضائل‌ الجماعة و ماروی‌ فيها و الهوالف‌ (نجاشی‌، ٦٢؛ آقابزرگ‌، ٢/ ٤٤٩، ١١/ ٢٥٦، ١٥/ ٣٠٠، ٣٧٣).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
خطيب‌ بغدادی‌، احمد بن علی، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ ق‌/ ١٩٣٠ م‌؛
همو، شرف‌ اصحاب‌ الحديث‌، به‌ كوشش‌ محمد سعيد خطيب‌ اوغلی‌، آنقره‌، ١٩٧١ م‌؛
ذهبی‌، محمد بن احمد، سير اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعيب‌ الارنؤوط و اكرم‌ البوشی‌، بيروت‌، ١٤٠٤ ق‌/ ١٩٨٤ م‌؛
همو، العبر، به‌ كوشش‌ ابوهاجر محمد زغلول‌، بيروت‌، ١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
همو، ميزان‌ الاعتدال‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد البجاوی‌، بيروت‌، ١٣٨٢ ق‌/ ١٩٦٢ م‌؛
سزگين‌، تاريخ‌ التراث‌ العربی‌، ترجمۀ محمود فهمی‌ حجازی‌، رياض‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
طوسی‌، محمد بن حسن، رجال‌، به‌ كوشش‌ محمد كاظم‌ كتبی‌، نجف‌، ١٣٨٠ ق‌/ ١٩٦٠ م‌؛
نجاشی‌، احمد بن علی، رجال‌، بمبئی‌، ١٣١٧ ق‌/ ١٨٩٩ م‌.

محمدآصف‌ فكرت‌