دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٥ - اختلاف الفقها
اختلاف الفقها
نویسنده (ها) :
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِخْتِلافُ الْفُقَها، عنوان شاخهای از علم فقه كه در آن به مقایسۀ آراء فقیهان پرداخته میشود. در سخن از پیشینۀ اختلاف الفقها، باید سرآغاز آن را با پیدایش رأی و نظر در فقه همزمان دانست. برپایۀ اشارات موجود در منابع، پارهای از موضوعات فقهی وجود داشته كه میان صحابه مورد بحث و اختلاف نظر بوده است (مثلاً نك : مسند زید...، ١٣٥؛ صنعانی، ١/ ٣٥٦، ٢/ ٥٦٥، ٣/ ١١)؛ گاه این اختلاف نظر به دو گروه از اصحاب، چون مهاجرین و انصار یا حجازیان و عراقیان باز میگشته است (مثلاً نك : همو، ١/ ٥٥٧، ٢/ ٤٣٥). از آن میان، محمد بن ادریس شافعی، اختلاف آراء منتسب به دوتن از فقیهان بزرگ صحابه: امام علی(ع) و ابنمسعود را در كتابی گردآورده است (نك : الام، ٧/ ١٦٣ به بعد). بهطوركلی اختلافات فقهی میان صحابه و پس از آنان تابعین، در برخی از آثار تألیف شده در موضوع اختلاف الفقها، چون الاشراف ابنمنذر و الخلاف طوسی (نك : سطور بعد) بازتاب یافته است.
با دور شدن از عصر پیامبر(ص)، به موازات گسترش دامنۀ اختلاف آراء میان تابعین و فقیهان سرزمینهای گوناگون، روشهایی نیز در برخورد با این اختلافات پیشنهاد میشد؛ روشهایی كه در طیفی وسیع، از تخییر در انتخاب یكی از دو یا چند قول، تا سختگیری بر حذف سایر اقوال و یافتن یك قول مصیب را در بر میگرفت (نك : ابن مقفع ٣١٧- ٣١٨؛ ابو یوسف، ١٩، ٥٩، ٩٤- ٩٥، ١٥٦؛ شافعی، الرسالة، ٥٦٠ به بعد). در برابر نگرش بدبینانه از سوی نقادان «رأی» نسبت به اختلاف آراء فقیهان (مثلاً نك : ابنبابویه، ١٥٧، به نقل از امام صادق(ع)؛ ابن مقفع، همانجا)، یك نگرش خوشبینانه در این باره غالب بود؛ این تفكر در قالب احادیثی به نقل از صحابیانی چون عمرو بن عاص و ابوهریره از زبان پیامبر(ص) در نیمۀ دوم سدۀ ١ ق رواج داشت كه اگر فقیهی اجتهاد كند، حتی در صورت خطا كردن، سزاوار پاداش الهی خواهد بود (نك : ه د، ٦/ ٦٠٠). در همین زمینه حدیثی دیگر نیز ــ دستكم در سدۀ ٢ق ــ بر سر زبانها بود كه برپایۀ آن اختلاف امت پیامبر(ص) (یا اصحاب آن حضرت) رحمتی الهی پنداشته میشد (برای حدیث، نك : ابن بابویه، همانجا؛ سیوطی، الجامع...، ١/ ١٣؛ مناوی، ١/ ١٣). در تفسیر این حدیث، چنین میگفتند كه اتفاق آراء فقیهان، مردم را در تنگنا قرار میدهد و اختلاف آنان گونهای از توسع را برای مكلفان ایجاد میكند. در منابع امامی، با وجود تأیید اصل حدیث، چنین تفسیری از آن به شدت محكوم شده است (نك : ابن بابویه، همانجا؛ ابن شاذان، ١٧؛ «تفسیر»، ٩١).
بدون سخن از متن حدیث «اختلاف امتی رحمة»، شواهد نشان از آن دارند كه تفكر ارائه شده در آن، در اواخر سدۀ ١ ق از جایگاه ویژهای برخوردار بوده است؛ چه آن هنگام كه برخی نگرانی خود را از تشتت آراء فقیهان بیان داشتند و از خلیفۀ فقیه عمر بن عبدالعزیز درخواستند تا مردم را بر مذهبی واحد گرد آورد، او از این امر ناخرسندی نمود و با نامههایی كه به سرزمینهای مختلف ارسال داشت، اختلاف میان مذاهب بومی را پذیرا شد (نك : دارمی، ١/ ١٥١). تحلیل نظری این برخورد را در گفتار عالم كوفی معاصر وی، عون بن عبدالله میتوان یافت كه اگر اختلاف آراء در میان باشد، گونهای از امكان انتخاب برای مكلفان وجود خواهد داشت (نك : همانجا).
از میانۀ سدۀ ٢ق، همزمان با آغاز دورۀ تدوین در فقه و تألیف آثاری در زمینههای گوناگون آن، این نكته نیز به خوبی احساس میشد كه كنار هم آوردن آراء پیشینیان میتواند در مسیر اجتهاد، راه را هموار نماید. قاضی ابویوسف در یكی از آثار خود با عنوان اختلاف ابی حنیفة و ابن ابی لیلی به بررسی اختلاف نظرهای فقهی این دو فقیه برجستۀ مكتب كوفه، پرداخت (چ به كوشش ابوالوفا افغانی، قاهره، ١٣٥٧ق؛ نیز برای دو عنوان اثر یافت نشده از او: اختلاف الامصار و الجوامع فی اختلاف الناس، نك : ابن ندیم، ٢٥٧). محمد بن حسن شیبانی نیز در كتاب الحجه به تفصیل به بررسی استدلالی اختلافآراء میان فقیهان مكتب ابوحنیفه و حجازیان پرداخت (چ لكهنو، ١٨٨٨م؛ نیز حیدرآباد دكن، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛ نیز برای نوشتههایی از شافعی در این زمینه، نك : الام، ٧/ ٩٦ به بعد، جم ؛ ابنندیم، ٢٦٤؛ GAS, I/ ٤٨٧) در اواخر سدۀ ٢ق، باید از نوشتۀ مورخ پرآوازه، محمد بن عمر واقدی با عنوان كتاب الاختلاف یاد كرد كه به گواهی ابن ندیم (ص ١١١) در آن اختلاف اهل مدینه و اهل كوفه را در ابواب گوناگون فقه مورد بررسی قرار داده بود.
دورهای بسیار مهم در تاریخ تدوین اختلاف فقها، نیمۀ دوم سدۀ ٣ ق و آغاز سدۀ ٤ق است كه روزگار تألیف مشهورترین كتب در این موضوع و غالباً با عنوان اختلاف الفقها ست (نك : سطور بعد). اهمیت كتاب الجامع الصحیح یا سنن ترمذی را كه اساس آن یك جامع حدیثی است، اما به طور استطرادی در باب باب آن به مطالعۀ مقایسهای آراء فقیهان پرداخته شده است، نیز نباید نادیده گرفت (مثلاً نك : ترمذی، ١/ ٢٥، ٣١، ٤١، جم ). حركتی كه در این دوره آغاز شده بود، در سدههای پس از آن شاید با استقبال كمتر استمرار یافت و به كوشش پیروان مذاهب گوناگون، آثاری در این رشته پدید آمد؛ این كتابها بر خلاف نوشتههای سدۀ ٣ق، بیشتر عنوانهای الخلاف و الخلافیات یا عناوین استحسانی بر خود داشتند (برای نمونهها، نك : سطور بعد). گفتنی است كه در هزار سال گذشته، آثاری نیز پدید آمدهاند كه در آنها تنها آراء ابوحنیفه و شافعی مورد مقایسه قرار گرفتهاند (برای معرفی مهمترین آنها، نك : ه د، ٥/ ٤٠٧) و در سویی دیگر باید كتابهایی را علاوه كرد كه در اختلافات داخلی میان فقیهان یك مذهب نوشته شدهاند. از این دست كتابها میتوان به التقریب ابوالحسین قدوری (د ٣٦٢ق) در مسائل مورد اختلاف میان ابوحنیفه و اصحابش (نك : لكنوی، ٣٠-٣١؛ نیز برای دو عنوان مشابه، نك : حاجی خلیفه، ١/ ٣٢؛ دفتر...، ٥٨)، و مختلف الشیعۀ علامۀ حلی (د ٧٢٦ق) در اختلاف آراء میان فقیهان امامیه (چ سنگی، تهران، ١٣٢٤ق؛ چ جدید، قم، ١٤١٢ق به بعد) اشاره كرد.
برخی از كتابهای تألیف شده در باب اختلاف الفقها كه به اعتبار تقدم در تألیف یا رواج كتاب از اهمیت ویژهای برخوردار بودهاند، عبارتند از:
١. اختلاف العلماء، اثر محمد بن نصر مروزی (د ٢٩٤ق/ ٩٠٧م). نسخهای مشتمل بر مجموع ابواب فقهی از این كتاب در دست است كه به كوشش صبحی سامرایی در ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م در بیروت به چاپ رسیده و چنین مینماید كه تحریر مختصر از اختلاف الفقهاء كبیری باشد كه ابن ندیم از آن سخن گفته است (ص ٢٦٦، دربارۀ ضبط نام مؤلف به صورت احمد به جای محمد؛ نیز نك : GAS, I/ ٤٩٤) مؤلف كه خود به مكتب اصحاب حدیث گرایش دارد، نظریات سفیان ثوری را بر دیگر فقیهان مقدم داشته است (مثلاً نك : مروزی، ٢٣، ٢٥، ٢٧؛ نیز نك : سبكی، ٢/ ٢٥٣).
٢. الاختلاف و الائتلاف، تألیف ابومُضَر عالم معتزلی در نیمۀ دوم سدۀ ٣ق. وی به دور از انتظار در این اثر خود، آراء فقیهان اصحاب حدیث چون اسحاق بن راهویه و احمد بن حنبل را در كنار آراء دیگر فقیهان قرار داد و همین امر اعتراض ابوعلی جبایی را برانگیخت (نك : قاضی عبدالجبار، ٣٠١-٣٠٢).
٣. اختلاف الفقهاء، اثر زكریا بن یحیى ساجی (د ٣٠٧ق/ ٩١٩م)، فقیهی از اصحاب حدیث كه به شافعی گرایش خاص داشت و در كتاب خود نظریات او را بر دیگر فقیهان مقدم ساخت (نك : ابنندیم، همانجا؛ ذهبی، ١٤/ ١٩٨؛ برای فهرستی از فقیهانی كه او آراء آنان را گرد آورده است، نك : سبكی، ٣/ ٣٠٠). ساجی خود این كتاب را در یك مجلد اختصار كرده، و نسخهای از این اختصار در دست سبكی بوده است (نك : همانجا). اختلاف الفقهاء ساجی نزد فقیهان امامی مكتب بغداد در سدۀ ٥ ق مورد توجه بوده است (مثلاً نك : مفید، ٣٧؛ سیدمرتضى، ١٩٨؛ طوسی، الخلاف، ١/ ٢٧٦).
٤. اختلاف الفقهاء، تألیف محمد بن جریر طبری (د ٣١٠ق/ ٩٢٢م) پایهگذار فقه جریری (نك : ابنندیم، ٢٩٢). او در كتاب خود غالباً قول مالك را بر دیگر فقیهان مقدم داشته است (مثلاً نك : ص ٢٤، ٢٧). از این كتاب تنها بخشهایی بهصورت خطی محدود بر جای مانده كه كِرن در مقالهای با عنوان «اختلاف الفقهاء طبری» به بررسی آنها پرداخته (ص ٦١ به بعد)، و این بخشهای بازمانده، پارهای توسط همو در قاهره (١٣٢٠ق/ ١٩٠٢م) انتشار یافته، و پارههای دیگر را شاخت در لیدن (١٩٣٣م) به چاپ رسانیده است.
٥. الاشراف فی اختلاف العلماء، اثر ابوبكر ابن منذر نیشابوری (د ٣١٨ق/ ٩٣٠م) كه باید او را فقیهی مستقل، اما نزدیك به مذهب شافعی به شمار آورد. اهمیت ویژهای كه برای آراء ابوثور (ه م) در برگ برگ الاشراف دیده میشود، شایان توجه است. بخشهای بر جای مانده از این كتاب در ابواب معاملات و حدود، به كوشش محمد بن نجیب سراجالدین در قطر (١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م) در دو مجلد به چاپ رسیده است. همچنین قطعهای مربوط به مباحث عبادات را سیوطی در رسالۀ «نوراللمعة» (ص ٢٠٧ به بعد) نقل كرده است. وسعت رواج این كتاب علاوه بر مذاهب گوناگون اهل سنت (مثلاً نك : ابنهبیره، ١/ ٢١٥، ٢/ ٤٢٧؛ قاضی عیاض، ٤/ ٥٧٣؛ رودانی، ١١٩)، محافل اباضی عمان و شمال افریقا را نیز در برمیگرفته است (مثلاً نك : ابوسعید، ١/ ١٢٥- ١٢٦؛ كندی، ٧/ ١٠، ٢٩، جم ؛ درجینی، ٢/ ٤٧٠، ٤٩٦؛ شماخی، ٢/ ١٠٠، ١٠٦). ابوسعید كدمی از فقیهان اباضی عمان بر الاشراف، زیاداتی نوشته است (نك : ه د، ٥/ ٥٤٨؛ نیز نك : كندی، ٥/ ٣٣٦-٣٣٧؛ نیز برای اثری با عنوان الاوسط من السنن و الاجماع و الاختلاف از ابنمنذر و نسخههای خطی آن، نك : GAS, I/ ٤٩٦).
٦. اختلاف الفقهاء، تألیف ابوجعفر طحاوی (د ٣٢١ق/ ٩٣٣م)، فقیه نامدار حنفی. طحاوی در این اثر به اختلاف میان ٣ مذهب حنفی، مالكی و شافعی به طور گسترده، و به نظریات دیگر فقیهان كهن در سطحی محدودتر پرداخته، و بهطبع آراء حنفیان را بر دیگران مقدم داشته است. در این اثر پس از مذاهب سهگانه، به آراء سفیان ثوری توجه ویژهای دیده میشود (مثلاً نك : ١/ ٤٧-٥٠، ٥٣-٥٤). بررسی اختلافات داخلی در مذهب حنفی نیز در این كتاب به تفصیل آمده است (مثلاً ١/ ٤٧، ٥١، ٦٣). جلد نخست این كتاب به كوشش محمد صغیر حسن معصومی در اسلامآباد پاكستان (١٣٩١ق) به چاپ رسیده است. ابوبكر جصّاص رازی (د ٣٧٠ق/ ٩٨٠م) اختصاری از این كتاب فراهم آورده كه بخشهایی از آن به صورت نسخههای خطی باقی است (نك : حاجی خلیفه، ١/ ٣٢؛ .(GAS,I/ ٤٤١ عالمان امامی بغداد به اختلاف الفقهاء طحاوی توجه داشتهاند و این اثر یكی از منابع اساسی سید مرتضی در الانتصار بوده است (مثلاً نك : ص ٨، ١٠).
٧. مختلف الروایة، اثر ابواللیث سمرقندی (د ٣٧٣ق/ ٩٨٣م)، فقیه حنفی ماوراءالنهر، در باب اختلافات فقهی میان ابوحنیفه، مالك و شافعی (نك : حاجی خلیفه، ٢/ ١٦٣٦؛ نیز نك : ه د، ٦/ ٢٠٤). نسخههای شایع كتاب از سوی علاءالدین سمرقندی (د ٥٥٣ق/ ١١٥٨م) تحریری دوباره است، اما نسخۀ بدون تحریر آن نیز وجود دارد (نك : همانجا؛ نیز GAS,I/ ٤٤٧؛ همچنین برای تألیف مختصری از ابواللیث در اختلاف الفقها با عنوان تأسیس النظائر، نك : همان، .(I/ ٤٥٠
٨. مسائل الخلاف، تألیف ابوبكر ابهری (د ٣٧٥ق/ ٩٨٥م)، فقیه مالكی. این اثر را باید از نخستین گامهای مالكیان در تدوین اختلاف الفقها شمرد كه به پیروی از آن چند تن از شاگردان ابهری چون شاگرد خاص او ابوسعید قزوینی در الالحاف فی مسائل الخلاف، ابوالقاسم ابن جلاب در مسائل الخلاف و ابو تمام علی بن محمد بصری در مختصر فی الخلاف در اینباره قلم زدهاند (نك : قاضی عیاض، ٤/ ٤٠٥، ٤٧٣-٤٧٤، ٦٠٤، ٦٠٥؛ ابنندیم، ٢٥٣؛ نیز نك : اثر شم ٩ در همین مقاله).
٩. عیون الادلة فی مسائل الخلاف بین فقهاء الامصار، اثر ابوالحسن ابن قصار بغدادی مالكی (د ٣٩٧ق/ ١٠٠٨م) از شاگردان ابهری. ابواسحاق شیرازی (ص ١٠٧) آن را بهترین تألیف مالكیان در اختلاف الفقها دانسته است (نیز نك : قاضی عیاض، ٤/ ٦٠٢). از این اثر نسخهای خطی در جامع قرویین فاس نگهداری میشود (نك : GAS,I/ ٤٨٢؛ برای استفاداتی از آن، نك : ابنهبیره، ٢/ ٣٨٤).
١٠. الاشراف، در مسائل خلاف از قاضی عبدالوهاب بن علی مالكی (د ٤٢٢ق/ ١٠٣١م) كه از آثار متداول مالكیان در این رشته بوده است (مثلاً نك : همو، ١/ ٢١٥، ٢٢٠؛ ابن خیر، ٢٤٥). گزارش شده كه این كتاب در مطبعة الاداره در تونس به چاپ رسیده است (برای نسخههای خطی و نیز رابطۀ آن با عیون الادلّۀ ابن قصار، نك : GAS؛ همانجا).
١١. تأسیس النظر فی الخلافات الفقهیة، تألیف ابوزید دبوسی (د ٤٣٠ق/ ١٠٣٩م) از فقیهان حنفی ماوراءالنهر كه در قاهره (١٣٢٠ق) به چاپ رسیده است (برای نسخههای خطی آن و نیز دو نسخۀ دیگر از ابوزید در اختلاف الفقها، نك : .(GAS,I/ ٤٥٦
١٢. مسائل الخلاف، اثر سیدمرتضى علی بن حسین موسوی (د ٤٣٦ق/ ١٠٤٤م)، عالم شهیر امامی در بغداد. مؤلف در كتاب دیگرش الانتصار (ص ١٦، ٢٠، جم ) بارها بدان ارجاع كرده، و طوسی در الفهرست (ص ٩٩) یادآور شده كه این كتاب به پایان نرسیده بوده است (نیز نك : آبی، ١/ ١٠٥؛ ذهبی، ١٧/ ٥٨٩). علاوه بر این اثر یافت نشده، اطلاعات وسیعی در باب اختلاف الفقها، در الانتصار سیدمرتضی آمده است.
١٣. اختلاف الفقهاء الخمسة، تألیف ابومحمد ابن حزم اندلسی (د ٤٥٦ق/ ١٠٦٤م)، احیاكنندۀ مذهب فقهی ظاهری. به گفتۀ ذهبی (١٨/ ١٩٤) او دراین كتاب اختلاف آراء داوود اصفهانی پیشوای ظاهریه با فقیهان چهارگانه را مورد بررسی قرار داده بوده است. علاوه بر این اثر یافت نشده، مجموعۀ المحلی از ابنحزم، خود یك منبع مهم در فقه مقایسهای است.
١٤. الخلاف، اثر محمد بن حسن طوسی (د ٤٦٠ق/ ١٠٦٨م) شیخ طایفۀ امامیه. او دراین كتاب دیدگاه امامیه را مقدم ساخته، و سپس در مقام مقایسه به بیان آراء صحابه، تابعین و فقیهان دیگر از مذاهب مشهور و نامشهور پرداخته است. در پارهای مسائل، مقایسۀ دوگانۀ مذهب امامیه با شافعیه دیده میشود (مثلاً ١/ ١٤، ٢٣) و در مسائلی به اختلافات داخلی امامیه نیز اشاره شده است (مثلاً ١/ ١٢، ٥٣). اختلافات داخلی شافعیه در سطحی گسترده (مثلاً ١/ ٣٩، ٤٦) و از آنِ حنفیه (مثلاً ١/ ١٣، ٢٥) و مالكیه (مثلاً ١/ ٣٤، ٦٠) در سطحی محدودتر دیده میشود. الخلاف طوسی در عین حال یك كتاب فقه استدلالی است و در هر مسأله، ادلۀ مورد استناد مذاهب نیز بررسی شدهاند. الخلاف بارها، از جمله در ١٣٧٧ق در تهران به چاپ رسیده است و به تفصیل دورۀ كامل ابواب فقه را در بردارد. از عالمان امامیه، فضل بن حسن طبرسی در المؤتلف من المختلف (چ قم، ١٤١٠ق) و مفلح بن حسن صیمری در تلخیص الخلاف (چ قم، ١٤٠٨ق) اختصاری از آن فراهم آوردهاند.
١٥. حلیةالعلماء، تألیف ابوبكر قفال چاچی (د ٥٠٧ق/ ١١١٣م) از عالمان شافعی. وی در این اثر تفصیلی، آراء صحابه و تابعین و فقیهان نامشهور را در كنار مذاهب چهارگانه مورد مقایسه قرار داده، و گاه به نظریات شیعه و ظاهریه نیز عنایت داشته است. همچنین وی از اختلافات داخلی شافعیه (مثلاً ١/ ٦٩، ٧٦-٧٧) و در سطحی محدودتر حنفیه (مثلاً ١/ ٧٤، ٩٦-٩٧) نیز یاد كرده است. مجلداتی از این كتاب به كوشش یاسین احمد ابراهیم درادكه در بیزوت (١٤٠٣ق/ ١٩٨٠م) به چاپ رسید و پس از سالی چند به همراه دیگر اجزای باقی مانده، به كوشش همو در ٧ مجلد در عمان (١٩٨٨م)، منتشر شد.
١٦. الاشراف علی مذاهب الاشراف یا اختلاف العلماء، اثر وزیر عونالدین ابنهبیره (د ٥٦٠ق/ ١١٦٥م) كه خود بخشی از مجموعۀ بزرگ الافصاح عن معانی الصحاح است (نك: ه د، ٥/ ١٠٥). الاشراف كه در اختلاف مذاهب اربعه نوشته شده، و مؤلف در آن، علاوه بر مقایسۀ آراء پیشوایان مذهب، به آراء دیگر فقیهان ٤ مذهب نیز پرداخته است، با عنوان الافصاح در دو مجلد به كوشش محمد راغب طباخ در حلب (١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م، چ دوم)، به طبع رسیده است. مؤلف كه خود فقیهی حنبلی است، در این كتاب به گردآوری و مقایسۀ اقوال مختلف نقل شده از احمد بن حنبل عنایت كمنظیری نشان داده است.
١٧. البحر الزخار، تألیف احمد بن یحیی ابن مرتضی (د ٨٤٠ق/ ١٤٣٦م)، از فقیهان و امامان زیدی یمن. این كتاب كه مؤلف در آن آراء فقیهان زیدیه را با مذاهب گوناگون فقهی مقایسه كرده است و در نوع خود منبعی بینظیر شمرده میشود، در ٦ مجلد در بیروت (١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م) به چاپ رسیده است.
علاوه بر آثار یاد شده، از دیگر تألیفات كه میتوان بدانها اشاره كرد، این آثارند: الاختلاف از ابواسحاق ابن جابر بغدادی (د ٣١٠ق)، فقیه ظاهری (ابن ندیم، ٢٧٢؛ ذهبی، ١٤/ ٢٨٥)؛ مسائل الخلاف از ابوسعید بردعی (د ٣١٧ق)، فقیه حنفی (برای نسخۀ خطی موجود در جامع زیتونۀ تونس، نك : GAS, I/ ٤٣٩)؛ مسائل الخلاف از ابوبكر وراق مروزی (د ٣٢٩ یا ٣٣٣ق)، فقیه مالكی (برای نسخۀ خطی موجود در جامع قرویین فاس، نك : همان، I/ ٤٧٦)؛ اختلاف العلماء از ابوبكر آجری (د ٣٦٠ق)، فقیه اصحاب حدیث (رودانی، ١٢٤- ١٢٥)؛ مسائل الخلاف از قاضی عبدالعزیز اصفهانی جزری (د بعد از ٣٧٧ق)، فقیه ظاهری (ابن ندیم، ٢٧٣)؛ المختلف از ابوالقاسم صفار، عالم حنفی (قرشی، ٢/ ٦٨، ١٣٥، ٢٣٤)؛ الخلاف الكبیر از ابویعلی ابن فراء (د ٤٥٨ق)، فقیه حنبلی (نك : ابنرجب، ١/ ٩، ٢٠٦؛ برای نسخۀ خطیِ بخشی از آن در كتابخانۀ فیضالله افندی تركیه، نك : ششن، ٣٠٥)؛ الخلاف الكبیر ابوالخطاب كلوذانی (د ٥١٠ ق) و اثری با همین عنوان از ابن زاغونی (د ٥٢٧ق) هر دو از فقیهان حنبلی (ابنرجب، ١/ ١٤٣، ٢١٧)؛ رؤوس المسائل جارالله زمخشری (د ٥٣٨ق) (چ بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ برای معرفی آثاری دیگر، نك : حاجی خلیفه، ١/ ٣٣؛ سامرایی، ١٠-١١؛ كرن، ٦٢).
مآخذ
آبی، حسن، كشف الرموز، قم، ١٤٠٨ق؛
ابن بابویه، محمد، معانی الاخبار، به كوشش علیاكبر غفاری، قم، ١٣٦١ش؛
ابن خیر اشبیلی، محمد، فهرسة، به كوشش فرانسیسكو كودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛
ابن رجب، عبدالرحمان، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش هانری لائوست و سامی دهان، دمشق، ١٣٧٠ق/ ١٩٥١م؛
ابن شاذان، فضل، الایضاح، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
ابن مقفع، عبدالله، «رسالة فی الصحابة»، آثار ابن المقفع، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابن هبیره، یحیى، الافصاح، به كوشش محمد راغب طباخ، حلب، ١٣٦٦ق/ ١٩٤٧م؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، به كوشش خلیل میس، بیروت، دارالقلم؛
ابوسعید كدمی، محمد، الجامع المفید، مسقط، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
ابویوسف، یعقوب، الخراج، بیروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
ترمذی، محمد، سنن، به كوشش احمد محمد شاكر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛
«تفسیر»، منسوب به نعمانی، همراه ج ٩٠ بحار الانوار مجلسی، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
حاجی خلیفه، كشف؛
دارمی، عبدالله، سنن، دمشق، ١٣٤٩ق؛
درجینی، احمد، طبقات المشایخ بالمغرب، به كوشش ابراهیم طلای، قسنطینه، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛
دفتر كتبخانۀ اسعد افندی، استانبول، محمودبك مطبعهسی؛
ذهبی، احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
رودانی،محمد،صلةالخلف، به كوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
سامرایی، صبحی، مقدمه بر اختلاف العلماء (نك : هم ، مروزی)؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقاتالشافعیةالكبری، بهكوشش محمودمحمدطناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥م؛
سیدمرتضى، علی، الانتصار، نجف، ١٣٩١ق/ ١٩٧١م؛
سیوطی، الجامع الصغیر، قاهره، ١٣٧٣ق/ ١٩٥٤م؛
همو، «نوراللمعة»، ضمن مجموعة الرسائل المنیریة، بیروت، ١٩٧٠م، ج ١؛
شافعی، محمد، الام، بیروت، دارالمعرفه؛
همو، الرسالة، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛
ششن، رمضان، نوادر المخطوطات العربیة فی مكتبات تركیا، بیروت،١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛
شماخی، احمد، السیر، به كوشش احمد بن سعود سیابی، مسقط، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، به كوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
طبری، محمد، اختلاف الفقهاء، بیروت، دارالكتب العلمیه؛
طحاوی، احمد، اختلاف الفقهاء، به كوشش محمد صغیر حسن معصومی، اسلامآباد، ١٣٩١ق؛
طوسی، محمد، الخلاف، تهران، ١٣٧٧ق؛
همو، الفهرست، نجف، كتابخانۀ مرتضویه؛
قاضی عبدالجبار، «فضل الاعتزال»، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة، به كوشش فؤاد سید، تونس، ١٣٩٣ق/ ١٩٧٤م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بكیر محمود، بیروت/ طرابلس، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
قرشی، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛
قفال، محمد، حلیةالعلماء، به كوشش یاسین احمد ابراهیم درادكه، عمان، ١٩٨٨م؛
كندی، محمد، بیان الشرع، قاهره، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
لكنوی، محمد، الفوائد البهیة، قاهره، ١٣٢٤ق/ ١٩٠٦م؛
مروزی، محمد، اختلاف العلماء، به كوشش صبحی سامرایی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
مسند زید بن علی (ع)، به كوشش عبدالواسع بن یحیى واسعی، بیروت، ١٩٦٦م؛
مفید، محمد، الاعلام، قم، ١٤١٣ق؛
مناوی، عبدالرئوف، «كنوز الحقائق»، در حاشیۀ الجامع الصغیر (نك : هم ، سیوطی)؛
نیز:
GAS;
Kern, F., «Ṭabarī's Ihtilāf al -Fuqahāʾ», ZDMG, ١٩٠١, vol. LV.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث