اِبْنِ مُرَحِّل، ابوعبدالله محمد بن عمر بن مكی بن عبدالصمد، ملقب به صدرالدين (شوال ٦٦٥-٢٤ ذيحجۀ ٧١٦ / ژوئيۀ ١٢٦٧- ٩ مارس ١٣١٧م)، شاعر و فقيه شافعی. از آنجا كه پدرش وكيل (متصدی) بيت‌المال دمشق بود، وی به ابن وكيل نيز شهرت يافته است (ادفوی، ٥٨١؛ صفدی، ٤ / ٢٦٤). گاه او را ابن جوهری (ابن رافع، ذيل، ٤٦) و ابن خطيب (ابن حجر، ٥ / ٣٧٣) نيز خوانده‌اند. ابن مرحل در دمياط مصر چشم به جهان گشود و در دمشق پرورش يافت (صفدی، ٤ / ٢٦٤، ٢٦٥). از مشايخ او می‌توان به پدرش عمر بن مكی، قاسم اربلی و مسلم بن علاّن اشاره كرد (همو، ٤ / ٢٦٥). ابن مرحل به طور مداوم بين شام و مصر درآمد و شد بود. به مدت ٧ سال مشيخۀ دارالحديث اشرفيه را برعهده داشت در مدارس شام و مصر به تدريس اشتغال ورزيد. وی از اولين كسانی بود كه در مدرسۀ ناصريۀ قاهره ــ پس از افتتاح آن در ٧٠٣ق ــ به تدريس پرداخت (همانجا؛ سبكی، ٩ / ٢٥٤؛ ابن دقماق، ١ / ١٠٠؛ نويری، ١(٣) / ١٠٤٠)؛ با اين وصف از شاگردان و راويان وی تنها برادرزاده‌اش زين‌الدين محمد بن عبدالله (ابن رافع، وفيات، ١ / ٢١١) و دواداری را كه در كتاب كنزالدرر (چ ١٣٧٩ق، ٩ / ٤٤) از وی روايت كرده است، می‌شناسيم. ابن مرحل در ٧٠٣ق به جای عبدالله بن مروان فارقی، به عنوان خطيب جامع اموی دمشق تعيين گرديد، ولی به زودی با مخالفت شديدی روبه رو شد كه به بركناری او از اين سمت انجاميد (ابن كثير، ١٤ / ٨٣؛ مقريزی، ١(٣) / ٩٥٧). وی گويا در اين پيشامد به فساد اخلاقی متهم شد و كارش به بدنامی كشيد و از اين رو دمشق را ترك گفت (ابن كثير، همانجا؛ مقريزی، ٢(١) / ٨٨؛ ابن حجر، ٥ / ٣٧٥، ٣٧٧). آنگاه رهسپار حلب شد و در آنجا به تدريس پرداخت و از منزلت خوبی برخوردار گرديد. پس از چندی توسط نايب سلطان به مصر دعوت شد و تقريباً تا پايان عمر از آنجا بيرون نرفت و هم در آنجا درگذشت و در گورستان قرافه در قاهره كنار قبر شافعی به خاك سپرده شد (صفدی، ٤ / ٢٦٤، ٢٦٧). ابن مرحل تا حدودی در جريانهای سياسی روزگار خود در شام و مصر دخيل بود. ازجمله توسط جمال‌الدين اقوش افرم والی دمشق جهت اخذ بيعت از امرا برای بيبرس ــ كه با سلطان ناصر رقابت داشت ــ اعزام گرديد. همچنين اطلاعاتی در مورد توان جنگی و سازمان‌دهی نظامی نيروهای سلطان ناصر، برای افرم فراهم آورد، و نيز برخی موارد ديگر كه در منابع ذكر شده است (نك‌ : دواداری، چ ١٣٧٩ق، ٩ / ٢٤٠-٢٤١؛ مقريزی، ٢(١) / ٦٤-٦٥، ٧٢-٧٤، ١٢٨- ١٢٩؛ ابن حجر، ٥ / ٣٧٦؛ صفدی، ٤ / ٢٦٦-٢٦٧). از نظر شخصيت علمی برخی از شرح‌حال‌نويسان، مثلاً ابن شاكر (٤ / ١٤) و سبكی (٩ / ٢٥٣، ٢٥٥-٢٥٦) به آگاهی او در زمينۀ فقه و حديث و غير آنها اشاره كرده و برخی ديگر گفته‌اند كه وی در ٢٢ سالگی فتوا می‌داده است (ذهبی، ٤ / ٤٥)، ولی در بيشتر منابع از شعر و ادب او سخن رفته است.
تنها اثر بازمانده از ابن مرحل الاشباه و النظائر است كه در فقه شافعی نوشته شده است. ظاهراً مطالب اين كتاب توسط ابن مرحل جمع‌آوری شده، ولی او خود فرصتی برای تدوين آن نيافته بوده است، تا آنكه برادرزاده‌اش آن را تدوين كرد و خود نيز مطالبی بر آن افزود (اسنوی، ٢ / ٤٦٠). از اين اثر دو نسخۀ خطی در كتابخانه‌های ازهريه (ازهريه، ٢ / ٤٢٩) و چستربيتی ( آربری، شم‌ ٣٢٢٨) موجود است. ابن مرحل اهل مناظره نيز بود و مناظراتی با ابن تيميه داشت (نك‌ : اسنوی، همانجا؛ صفدی، ٤ / ٢٦٥). در مورد حديث، سبكی (٩ / ٢٥٣) يادآور شده كه چيزی از حديث ابن مرحل به دست او نرسيده است. دربارۀ شعر ابن مرحل نكته‌ای كه بايد بدان اشاره كرد، اين است كه به گفتۀ برخی با وجود تبحری كه در فنون شعری داشته، گاه اشعار ديگران را به خود نسبت می‌داده است (نك‌ : صفدی، ٤ / ٢٧٦). پاره‌ای از اشعار ابن مرحل در منابع گوناگون آمده است (نك‌ : دواداری، چ ١٣٩١ق، ٨ / ٣٨٥- ٣٨٨، چ ١٣٧٩ق، ٩ / ٢٤٠-٢٤١؛ صفدی، ٤ / ٢٦٧، ٢٨٤؛ ابن شاكر، ٤ / ١٥-٢٥؛ سبكی، ٩ / ٢٥٨-٢٦٧). به علاوه در فهرست نسخه‌های خطی ادبيات موزۀ عراق، دو مجموعه با شماره‌های ١٥٢٣ و ١٥٣٤ معرفی شده كه در آنها پاره‌ای از اشعار ابن وكيل (كه احتمالاً همين ابن مرحل است) به چشم می‌خورد (نقشبندی، ٥٣٩، ٥٤٢).

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق / ١٩٧٦م؛
ابن دقماق، ابراهيم بن محمد، الانتصار لواسطة عقد الامصار، بيروت، دارالآفاق الجديدة؛
ابن رافع سلامی، محمد، ذيل مشتبه النسبۀ ذهبی، به كوشش صلاح‌الدين منجد، بيروت، ١٩٧٦م؛
همو، الوفيات، به كوشش صالح مهدی عباس، بيروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
ابن شاكر كتبی، محمد، فوات الوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٢م؛
ابن كثير، البداية؛
ادفوی، جعفربن ثعلب، الطالع السعيد، به كوشش سعد محمد حسن، قاهره، ١٩٦٦م؛
ازهريه، فهرست؛
اسنوی، عبدالرحيم بن حسن، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
دواداری، ابوبكر بن عبدالله، كنزالدرر، به كوشش هارمان، قاهره، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
همان، به كوشش رويمر، قاهره، ١٣٧٩ق / ١٩٦٠م؛
ذهبی، محمدبن احمد، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
سبكی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعية الكبری، به كوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٥ق / ١٩٦٦م؛
صفدی، خليل بن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش هلموت ريتر، بيروت، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
مقريزی، احمدبن علی، السلوك، به كوشش محمد مصطفی زياده، قاهره، ١٩٤١م؛
نقشبندی، اسامه ناصر و ظمياء محمدعباس، مخطوطات الادب بالمتحف العراقی، كويت، ١٩٨٥م؛
نويری، احمدبن عبدالوهاب، «نهاية الارب»، ملحقات السلوك (نك‌ : مقريزی در همين مآخذ)؛
نيز:

Arberry.

مهدی سلماسی