بَرْدیجی، ابوبکر احمد بن هارون بن روح بَرذَعی (د ٣٠١ق/٩١٤م)، محدثی ایرانی ساکن بغداد. وی منسوب به بردیج، یکی از شهرهای جمهوری آذربایجان است؛ برذعه هم که اکنون بدان منتسب است، در ١٤ فرسخی بردیج قرار دارد (نک‌: سمعانی، ١/٣١٤؛ یاقوت، ١/٥٥٦). ذهبی تنها کسی است که به بیان تاریخ تولدِ تقریبی بردیجی پرداخته، و حدود سال ٢٣٠ق/٨٤٥م را زمان ولادت او دانسته است (نک‌: سیر...، ١٤/١٢٢). بردیجی بیش از استقرار یافتن در بغداد (نک‌: خطیب، ٥/١٩٤)، برای طلب دانش مسافرتهای بسیار کرد. اطلاعات برگرفته از منابع شرح حال او، از سفرهای شرقی و غربی وی حکایت می‌کند. ابونعیم که به بیان حضور یافتن بردیجی در اصفهان پرداخته است، می‌گوید: وی حامل روایات عراقی و مصری بود (نک‌: ١/١١٣)؛ بر پایۀ این سخن می‌توان گفت: هنگامی که بردیجی به اصفهان رسیده، دورۀ آموزش در سرزمینهای غربی را پشت سرگذارده بوده است. در کوفه از ابو سعید عبدالله بن سعید اشج (د ٢٥٧/٨٧١م) و ابوالقاسم هارون بن اسحاق (د ٢٥٨ق)، در بغداد از علی بن حسین بن اِشکاب (٢٦١ق/٨٧٥م) و محمد بن عبدالملک دقیقی (د ٢٦٦ق)، در مصر از ابوعبدالله بحرین نصر خولانی (د ٢٦٧ق)، در بیروت از عباس بن ولید بیروتی (د ٢٧١ق/٨٨٤م)، و در حَرّان از سلیمان بن سیف حرانی (د ٢٧٢ق/٨٨٥م) بهره برد (ذهبی، همانجا؛ ابن عساکر، ٦/٦٤-٦٥؛ ابن‌عدیم، ٣/١١٩٥). او همچنین در دمشق، حِمص و مِصّیصه به ترتیب از ابوزرعۀ رازی، محمد بن عوف و یوسف بن سعید مسلم سود جست (همانجاها).
در بیان سفرهای شرقی بردیجی، ابونعیم و ابو الشیخ اصفهانی هر دو به دوبار حضور او در اصفهان اشاره کرده، و گفته‌اند که وی در آنجا از کسانی چون بکّار بن قتیبه قاضی مصری (د ٢٧٠ق)، عبدالله بن شَبیب، سعید بن یحییٰ طویل و موسی بن عبدالرحمان مسروقی کوفی بهره برده است (ابو نعیم، همانجا؛ ابو الشیخ، ٢/١٦٤، ٤/٨٤). همچنین او سفری به نیشابور کرده که در آنجا از محمد بن یحییٰ ذهلی (د ٢٥٨ق) دانش آموخته است (نک‌: سمعانی، ١/٣١٥؛ ابن‌عساکر، ٦/٦٦). ابن‌عساکر می‌گوید: بزرگان نیشابور در این زمان از بردیجی بسیار دانش آموخته‌اند (همانجا). از دیگر مشایخ او اسحاق بن یسار نَصیبی، یحیی بن عبدالله کرابیسی، محمد بن اسحاق صاغانی، و یزیدبن جَهْوَر را می‌توان نام برد (طبرانی، ١/٥٧؛ سهمی، ٢٦٧؛ خطیب، ٥/١٩٥؛ ذهبی، تذکرة...، ٢/٧٤٦-٧٤٧).
با توجه به نام استادان بردیجی و زمان وفات آنان می‌توان دریافت که دورۀ اصلی آموزش وی ربع سوم از سدۀ ٣ق بوده که دقیقاً یکی از مهم‌ترین زمانها در تاریخ تدوین علم حدیث است.
بردیجی پس از گذراندن دورۀ آموزش، در حدیث و فقه مهارت یافت و نویسندگان بعدی، از او با صفاتی چون حافظ، ثقه، صدوق و فاضل یاده کرده، او را از ارکان حدیث شمرده‌اند (نک‌: خطیب، ابونعیم، سمعانی، همانجاها). وی که حامل روایات عراقی و مصری، و البته خراسانی و اصفهانی بود (نک‌: ابو نعیم، همانجا)، شاگردان و راویان بسیاری را تربیت کرد که از آن میان می‌توان به کسانی چون ابوالقاسم طبرانی، ابن عدی، ابو الشیخ اصفهانی، ابوعلی مستملی، ابو علی ابن صواف، عبدالله بن محمد معدّل، جعفربن احمد بن سنان واسطی و نیز ابوبکر اسماعیلی اشاره کرد (نک‌: طبرانی، ابو الشیخ، سهمی، ابو نعیم، خطیب، سمعانی، همانجاها؛ ابن عدیم، ٣/١١٩٧). همچنین گفته شده است که حاکم نیشابوری در ٣٠٣ق/٩١٥م در مکه از بردیجی استماع حدیث کرده بوده است (نک‌: ابن عساکر، ٦/٦٦) که صحیح نمی‌نماید (نک‌: ذهبی، تاریخ...، ٥٥).
مهم‌ترین سبب اشتهار بردیجی، توانایی وی در علم رجال، و علم السماء بوده که با تألیف کتاب طبقات الاسماء المفردة دربارۀ اسامی غریب و نادر در میان صحابه، تابعان و طبقات پس از آنان، آن را تثبیت کرده است. این اثر به ٥بخش تقسیم شده است که با نام صحابه و تابعان آغاز می‌گردد و با دیگر طبقات ادامه می‌یابد. او دربارۀ هر یک از ٤٢٥نفری که از آنان یاد کرده، به فراخورِ آگاهی، به این موضوعات دربارۀ آنها پرداخته است: انتساب به شهر، یا نام شهر محل زندگی (ص ١٠٨)، یا محل وفات مترجَم (ص ١١٦، ١٢٠)؛ وجود نام وی در سلسلۀ روایی یا حدیثی خاص (مثلاً ص ٤٤، ٤٥) یا نام راوی وی (نک‌: ص ٣٦، ٣٧، جم‌)؛ یاد کردِ آثار (ص ٩٩، ١١١)؛ به دست دادن برخی اطلاعات جانبی چنانکه دربارۀ عُفَیر بن مَعْدان (مؤذن مسجد حمص)، مستنیر بن اخضر (عموی راوی خود) و رزیق بن حکیم (عامل عمر در ایله) چنین کرده است (نک‌: ٨٨، ١٠٢، ١٠٣)؛ در اندک مواردی اشاره به مذهب شخص (ص ٦٤، ١٠٦)؛ در اختیار گذاشتن اطلاعات رجالی چنانکه اَصرم بن حَوشب و خصیب بن جَحْدَر را «ضعیف» یاد کرده (ص ١١٦، ١١٧)؛ و هرگاه کسی را شناسایی نکرده، او را با عنوان «مجهول» آورده است (ص ٩٧، جم‌ـ).
نویسندگان و دانشمندان علم حدیث که غالباً به مهارت بردیجی در زمینۀ اسماء اشاره کرده‌اند، او را از موثق‌ترین کسان در این‌زمینه دانسته (مثلاً نک‌: سبکی، ١٠/٤٢٦)، کتاب او را بسیار ستوده‌اند. عراقی می‌گوید: این اثر نخستین کتاب در این‌باره، و دارای جایگاهی ارزشمند است؛ و اگر چه کسانی چون بخاری در تاریخ کبیر و ابن‌ابی‌حاتم در الجرح و التعدیل، ابوابی را به این موضوع اختصاص داده‌اند، ولی اثر بردیجی، نمونه‌ای بسیار کامل از این دست است (٣/١١٢-١١٣؛ نیز نک‌: ابن صلاح، ٥٦٢). همچنین سبکی که از این اثر بهره‌ها برده، گفته است که برای حل اختلافات در اسامی رجال، رجوع به کتاب بردیجی اولیٰ است (١٠/٤٢٥، ٤٢٦). کسانی چون سهمی و ابن ابی حاتم نیز از این اثر بسیار سود برده‌اند نک‌: سهمی، ٢٥١). این اثر از طریق روایت ابو عبدالله عبدالملک بن بدر بن هیثم از مؤلف آن که در اهواز قرائت شده بوده (نک‌: بردیجی، ٣٤)، اینک درست است. گفتنی است که کسانی چون ابو عبدالله ابن بکیر استدراکاتی بر این کتاب تهیه کرده‌اند (نک‌: عراقی، ٣/١١٣؛ ابن صلاح، همانجا).
افزون بر این، بردیجی با توانایی در موضوعات گوناگون علم حدیث همچون مهارت در شرح اصطلاحات (مثلاً نک‌ : صنعانی، ١/٣٣٨، ٢/٤-٥)، در دیگر زمینه‌ها نیز تألیفاتی داشته است. نسخه‌ای در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق به روایت ابوعلی ابن صواف، و با نام جزء فی من رویٰ عن النبی(ص) من الصحابة فی الکبائر از آثار بردیجی وجود دارد که در آن به ١١ صحابی پرداخته شده است (نک‌: ظاهریه، حدیث، ٢٣٢، مجامیع، ٤١٥). همچنین ابو الشیخ اصفهانی به فوائد ابی بکر البردیجی که در بغداد دیده بود، اشاره کرده است (٢/١٦٤)؛ و ابن خیر اشبیلی به روایتش از کتابی با عنوان قابل توجهِ معرفة المتصل من الحدیث و المرسل و المقطوع و بیان الطریق الصحیحه اشاره دارد (ص ٢٠٧)؛ این مطلب ضمن آنکه نمایانگر جایگاه آثار بردیجی در غرب بلاد اسلامی است، نشان از احاطۀ مؤلف بر مصطلح الحدیث نیز دارد.

مآخذ

ابن خیر، محمد، فهرسة، به کوشش ف. کودرا و تاراگو، بغداد، ١٩٦٣م؛
ابن‌صلاح، عثمان، مقدمة، به کوشش عایشه عبدالرحمان بنت شاطی، قاهره، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
ابن عدیم، عمر، بغیةالطلب، به کوشش سهیل زکار، بیروت، ١٩٨٨م؛
ابن‌عساکر، علی، تاریخ مدینة دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، دارالفکر؛
ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله، طبقات المحدثین باصبهان، به کوشش عبدالغفور بلوشی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛
ابو نعیم اصفهانی، احمد، ذکر اخبار اصبهان، به کوشش ددرینگ، لیدن، ١٩٣١م؛
بردیجی، احمد، طبقات الاسماء المفردة، به کوشش سکینه شهابی، دمشق، ١٩٨٧م؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٤٣٩ق؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث سالهای ٣٠١-٣١٠ق، به کوشش عمر عبدالاسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی؛
همو، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛
همو، سیر اعلام‌النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤط و دیگران، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبریٰ، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛
سهمی، حمزه، تاریخ جرجان، به کوشش محمد عبدالمعید، حیدرآباد دکن، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
صنعانی، محمد، توضیح الافکار، به کوشش محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، ١٣٦٦ق؛
طبرانی، سلیمان، المعجم الصغیر، به کوشش عبدالرحمان محمد عثمان، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛
ظاهریه، خطی؛
عراقی، عبدالرحیم، التبصرة و التذکرة، به کوشش محمد بن حسین عراقی، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
یاقوت، بلدان.

فرامرز حاج‌منوچهری