ابن‌شَنَبوذ، ابوالحسن محمد بن احمد بن ایوب بن الصَلْت (د ٣٢٨ ق / ٩٣٩ م)، مقری بغدادی. نام وی به شکلهای ابن‌شنَّبوذ و ابن‌شَنْبوذ نیز آمده است (نک‌ ‌: زبیدی، ٩ / ٤٣١).
از زندگی وی چیز مهمی دانسته نیست، تنها می‌دانیم که به مصر و شام سفر کرده و از شیوخی چون قُنبُل مکّی و محمد بن شاذان قرائت آموخته و از ابومسلم کجّی، بشر بن موسی، محمد بن حسین حبینی، اسحاق بن ابراهیم دَبَری و عبدالرحمن بن جابر کلاعی حمصی روایت کرده است (نک‌ ‌: خطیب، ١ / ٢٨٠؛ ابن جزری، غایة، ٢ / ٥٢-٥٣). او در علم قرائت از شهرت بسزایی برخوردار بود (ابن‌خلکان، ٤ / ٢٩٩) تا آنجا که از او با القابی چون شیخ اقراء در عراق (ذهبی، معرفة، ١ / ٢٢١)، استاد بزرگ (ابن‌جزری، غایة، ٢ / ٥٢؛ همو، النشر، ١ / ١٢٢)، شیخ المقرئین (ذهبی، سیر، ١٥ / ٢٦٤) و شیخ‌القراء (همو، تذکرة، ٣ / ٨٤٤) یاد کرده‌اند، ولی این شهرت بعد از مرگش در میان مورخان و عالمان قرائت حاصل شد، در حالی که وی در عصر خود به سبب اختیار قرائات شاذ و عدول از قرائات مشهور به کثرت خطا و کمی دانش وصف شده است (نک‌ : ابن ندیم، ٣٤؛ یاقوت، ١٧ / ١٦٧).
او ظاهراً گرایش به سنت‌شکنی در نحوۀ قرائت قرآن داشت و هر قرائتی را که دارای سندی معتبر و یا موافق مصحف اُبی بن کعب و ابن‌مسعود بود، در نماز و غیر آن جایز می‌شمرد (ابن‌جزری، النشر، ١ / ١٢٣؛ خطیب، همانجا؛ ذهبی، معرفة، ١ / ٢٢٢) و حتی گاهی خود او نیز در نماز آنها را با صدای بلند قرائت می‌کرد (یاقوت، ١٧ / ١٧١). به همین سبب مورد اعتراض مقریان هم‌عصر خود واقع شد و از‌آن‌جمله ابوبکر محمد بن قاسم انباری در رد نظرات او کتاب نقض مسائل ابن‌شنبوذ را نوشت.
ابن‌شنبوذ از اینکه برای فراگیری علم قرائت به بلاد مختلف سفر کرده بود، بر ابن‌مجاهد فخر می‌فروخت (ذهبی، معرفة، ١ / ٢٢٢-٢٢٣). ذهبی نیز تأیید می‌کند که ابن‌شنبوذ بیش از ابن‌مجاهد استادان این علم را درک کرده است (همانجا) و برخی هم در مقام مقایسۀ علمی بین آن دو ابن‌شنبوذ را داناتر از ابن‌مجاهد و ابن‌مجاهد را عاقل‌تر از وی دانسته‌اند (نک‌ : ابن‌جزری، غایة، ٢ / ٥٦). ابن‌جزری به نقل از ابوالفرج المعافی، شاگرد ابن‌شنبوذ، قدرت حافظه و احاطۀ وی به علوم مختلف را ستوده است (همان، ٢ / ٥٥).
او در اواخر عمر به خشم قاریان عصر خود گرفتار آمد و بنا‌بر نوشتۀ صولی (صص ٦٢-٦٣؛ قس: خطیب، همانجا) وقتی خبر ترویج قرائات شاذ توسط ابن‌شنبوذ به خلیفۀ عباسی، الراضی بالله، و بنابر نوشتۀ برخی (یاقوت، ابن‌خلکان، همانجاها) به ابن‌مقلۀ وزیر رسید، او ابن‌شنبوذ را به خانۀ خویش احضار کرد. در این مجلس که ابن‌مجاهد و گروهی از قاضیان و فقیهان بغداد نیز حضور داشتند (صولی، همانجا)، وزیر در برابر حاضران و شهود به مناظره با ابن‌شنبوذ برخاست. ابن شنبوذ اتهامات منتسب به خود را پذیرفت و به دفاع از آنها پرداخت و به ترک قرائات شاذن تن در‌نداد، اما پس از تحمل ١٠ ضربه شلاق از کردار خود تبری جست و توبه‌نامه‌ای به خط خود نوشت (خطیب، ١ / ٢٨٠-٢٨١).
اکثر مورخان در وقایع سال ٣٢٣ ق / ٩٣٥ م به این حادثه با کمی اختلاف اشاره کرده‌اند (به عنوان نمونه، نک‌ : همدانی، ١ / ٨٧-٨٨؛ ابن‌جوزی ٦ / ٣٠٧- ٣٠٨؛ قس: ابن‌خلکان، ٤ / ٢٩٩-٣٠٠). یاقوت به نقل از ابویوسف عبدالسلام قزوینی صاحب کتاب افواج القراء این واقعه را معلول سعایت ابن‌مجاهد دانسته است (١٧ / ١٧٠-١٧١). پس از این مجلس از بیم برپا شدن فتنه و کشته شدن ابن‌شنبوذ به دست مردم بغداد، وی را مخفیانه به مدائن فرستادند (ابن‌خلکان، ٤ / ٣٠١؛ صفدی، ٢ / ٣٨). به گفتۀ یاقوت او پس از دو ماه تبعید در مدائن پنهانی به منزل خود در بغداد بازگشت (همانجا). ابن‌کثیر تبعیدگاه وی را بصره ذکر کرده است (١١ / ١٨١).
گرچه معاصرانش بر او خشم گرفتند، اما مورخان پس از وی از او دفاع کرده‌اند. ابن عمرودانی به روایات وی در قرائت اعتماد کرده و بدین طریق عملاً بر او اعتماد کرده است (ص ١٥؛ قس: ابن‌جزری، غایة، ٢ / ٥٦؛ ذهبی، سیر، ١٥ / ٢٦٥). ابو‌شامه گفته است که ابن‌شنبوذ اگرچه در آراء خود به راه صواب نرفته است، اما خطای او نباید سبب گردد که احترامش به عنوان یک مقری و عالم پایمال گردد. پس بهتر بود به جای اینکه همچون مفسدان کیفر داده شود با او با رفق و مدارا رفتار می‌شد. بنابراین زندانی کردن و تندی با وی برایش کافی بود (صص ١٩١-١٩٢). ذهبی ابن‌شنبوذ را توثیق کرده و گوید که او فردی صالح، متدین و در علم قرائت متبحر بوده است (معرفة، ٢٢٢). ابن‌جزری نیز او را توثیق کرده (غایة، ٢ / ٥٢؛ همو، النشر، ١ / ١٢٢) و دربارۀ وی گفته است که هیچ یک از رجال‌شناسان روایات شاذ وی را سبب جرح و ضعف در عدالت او ندانسته‌اند (همان، ١ / ١٢٣). ابن‌عماد هم با استناد به اینکه ابن‌شنبوذ مجتهد بوده، به گونه‌ای دیگر از او دفاع کرده است (٢ / ٣١٣)، اما شهاب‌الدین قسطلانی ابن‌شنبوذ را مستحق آن عقوبت دانسته و در توجیه آن گفته است که اجماع اصولیان و فقیهان بر آن است که قرائت شاذ را جزو قرآن نمی‌توان به شمار آورد، زیرا فاقد شرط تواتر است و همۀ علما قرائت شاذ را تحریم کرده‌اند (١ / ٧٢-٧٥).
در قرائت کسانی چون ابوبکر بن مقسم، معافی بن زکریا و در حدیث محدثانی چون ابوبکر بن شاذان و عمر بن شاهین از او روایت کرده‌اند (نک‌ : خطیب، ١ / ٢٨٠؛ ابن‌جزری، غایة، ٢ / ٥٣-٥٤).
سمعانی زیر عنوان «شنبوذی» دو تن از شاگردان ملازم ابن‌شنبوذ به نامهای ابوالفرج محمد بن احمد بن ابراهیم شنبوذی و ابوالطیب محمد بن احمد بن یوسف بن جعفر شنبوذی، معروف به غلام ابن‌شنبوذ، را آورده است (٨ / ١٥٧، ١٥٩). بنابر روایت ابن‌ندیم ابن‌شنبوذ در محبس خود در منزل خلیفۀ عباسی (الراضی بالله) درگذشت (ص ٣٤).
از تألیفات او فعلاً اثری در دست نیست، تنها آثاری با این عناوین به وی نسبت داده‌اند: ما خالف فیه ابن کثیر ابا عمرو، قراءة علی علیه السلام، اختلاف القراء، شواذ القراءات و کتابی در قرائات شاذی که اختیار کرده بوده است (نک‌ : ابن‌ندیم، ٣٥؛ یاقوت، ١٧ / ١٧٠).

مآخذ

ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، به کوشش گ. برگشترسر، مصر، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
همو، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد الضباع، مصر، مطبعة مصطفی محمد؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدر‌آباد دکن، ١٣٥٧ ق؛
ابن‌خلکان، وفیات؛
ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛
ابن‌کثیر، البدایة؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
ابو شامۀ مقدسی، عبدالرحمن بن اسماعیل، المرشد الوجیز الی علوم تتعلق بالکتاب العزیز، به کوشش د. طیار آلتی قولاج، آنکارا، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابوعمرودانی، عثمان بن سعید، التیسیر فی القراءات السبع، به کوشش اتوپرتسل، استانبول، ١٩٣٠ م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، مصر، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدر‌آباد دکن، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و ابراهیم زیبق، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
همو، معرفة القراء الکبار، به کوشش محمد سید جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس، به کوشش عبدالستار احمد فراج، کویت، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدر‌آباد دکن، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش س. ددرینگ، استانبول، ١٩٤٩ م؛
صولی، محمد بن یحیی، اخبار الراضی بالله و المتقی‌لله، به کوشش ج. هیورث دن، مصر، ١٩٣٥ م؛
قسطلانی، احمد بن محمد، لطائف الاشارات لفنون القراءات، به کوشش عامر السید عثمان و عبدالصبور شاهین، قاهره، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
همدانی، محمد بن عبدالملک، تکملة تاریخ الطبری، به کوشش آلبرت یوسف کنعان، بیروت، ١٩٦١ م؛
یاقوت، ادباء.

عل اکبر ضیائی