(١١٩٨-١٢٥٢ق / ١٧٨٤-١٨٣٦م)، فقیه و پیشوای حنفیان شام. او به جهت انتساب به جد اعلایش محمد صلاح‌الدین معروف به عابدین، به ابن عابدین شهرت یافت. نسب وی را به اسماعیل فرزند امام جعفر صادق (ع) می‌رسانند. (نک‌ : تیمور پاشا، ٢٥٦؛ بستانی ف). ابن عابدین پس از حفظ قرآن، تجوید و قرائت برخی علوم دیگر را از شیخ سعید حموی شیخ القراء دمشق فرا گرفت و در این هنگام بر مذهب شافعی بود. آنگاه به ملازمت شاکر عَقاد پرداخت و از وی دانش آموخت. او به تشویق استادش از مذهب شافعی به حنفی عدول کرد و در این مذهب شهرتی یافت و به مرجعیت در فتوی رسید (مردم بک، ٣٦-٣٧). پدرش بازرگان بود و برای تجارت به هند سفر می‌کرد و از آنجا برای مطالعۀ او کتاب می‌آورد (بیطار، ٣٠(١) / ١٢٧). از استادان و مشایخ او علاوه بر دو استاد مذکور می‌توان از عبدالقادر و ابراهیم بن اسماعیل نابلسی و هبة الله بعلی شارح الاشباه و النظائر یاد کرد (ابن عابدین، ٣-٤؛ کتانی، ٢ / ٢١٦). پسرش علاءالدین محمود و برادرزاده‌اش احمد عابدین، عبدالغنی میدانی، آلوسی، عارف حکمت بک، عمر بن احمد عقّاد و دیگران از او دانش آموخته یا اجازه دریافت داشته‌اند (کتانی، ٢ / ٢١٧). وی در دمشق درگذشت و درمقبرۀ باب الصغیر در خاک سپرده شد (مردم بک، ٣٩).

آثـار چاپی

١. ردّ المحتار علی الدر المختار فی شرح تنویر الابصار، که حاشیه‌ای است بر الدر المختار حصکفی که خود شرحی است بر تنویر الابصار غزی. این کتاب در ٥ جلد، نخستین بار در ١٢٤٣ق در کلکته چاپ شده است و حاشیۀ ابن عابدین نیز نامیده می‌شود. پسرش تکمله‌ای بر آن افزوده و آن را به پایان رسانده است؛ ٢. العقود الدریة فی تنقیح الفتاوی الحامدیة، که از مشهورترین آثار ابن عابدین به شمار می‌رود و در بولاق در ١٢٧٠ و ١٣٠٠ق به چاپ رسیده است؛ ٣. عقود اللآلی فی الاسانید العوالی (دمشق، ١٣٠٢ق)؛ ٤. مجموعة رسائل ابن عابدین، مشتمل بر بیش از ٣٠ رساله (دمشق، ١٣٠١ق)؛ ٥. منحة الخالق، حاشیه بر کتاب البحر الرائق فی شرح الدقائق، در ٨ جزء (قاهره. ١٩١٦م)؛ ٦. نسمات الاسحار علی شرح المنار المسمی بافاضة الانوار، در اصول و حاشیه‌ای است بر شرح حصکفی بر کتاب المنار تألیف نسفی (استانبول، ١٣٠٠ق، قاهره، ١٣٢٨ق / ١٩١٠ و ١٩٧٩م).

آثـار خطی

١. القاب الزحاف و العلل، در عروض (سید، ١ / ٧٤؛ آلوارت، شم‌ (٣) ٧١٥٧)؛ ٢. التعلیقات فی تحقیق ما فی النقایة (خالدوف، شم‌ ‌٤١٦١)؛ ٣. فتح رب الارباب بحواشی لب الالباب بشرح نبذة الاعراب. دو نسخه از این کتاب موجود است (ظاهریه، نحو، ٣٧٥-٣٧٦)؛ ٤. نزهة النواظر علی الاشباه و النظائر (ظاهریه، فقه، ٢ / ٢٤٦).
همچنین ذیل تاریخ مرادی، حاشیه‌ای بر تفسیر بیضاوی و مطول و آثاری دیگر به او نسبت داده شده است (بغدادی، ٢ / ٣٦٧-٣٦٨).

٢. محمدبن محمدامین بن عمر، ملقب به علاءالدین

(١٢٤٤-١٣٠٦ق / ١٨٢٨-١٨٨٩م)، فقیه حنفی، از پیروان طریقت خلوتی که عمر خود را در مناصب قضایی و علمی و اجتماعی گذراند و در دمشق وفات یافت و در گورستان باب الصغیر دفن شد ( حافظ، ١ / ٦٣-٦٤). او پس کسب مقدمات در کودکی از مجلس درس پدر استفاده کرد و پس از مرگ پدر، از علمای دمشق و مصر و حجاز چون شیخ سعید حلبی، عبدالرحمن کزبری، عبدالرحمن طیبی، حسن شطّی، حسن بیطار، حامد عطار، هاشم تاجی بعلی، ابراهیم باجوری شیخ جامع ازهر، احمد دحلان مفتی شافعیان در مکه، یوسف غزّی رئیس مدرسان در مدینه و دیگران فقه و حدیث را فراگرفت. اصول طریقۀ خلوتیه را از قطب زمان شیخ محمد مهدی زواوی مغربی فراگرفت (حافظ، همانجا) و جانشین او گردید و به دستور او به قبول مناصب دولتی در دولت عثمانی از جمله مقام قضا در طرابلس شام تن در داد (تیمور پاشا، ٢٥٣) و در جمعیت علمی برای گردآوری المجلة الشرعیة به ریاست وزیر و مورخ مشهور احمد جودت پاشا، در استانبول شرکت جست (سرکیس، ١ / ١٥٥). در زمانی که ریاست جمعیت خیریه را در دمشق عهده‌دار بود، کتابهای موقوفه در شام ـ که در دسترس مردم نبود و تنها متولیان در اختیار داشتند ـ در یک جا گردآوردی و نام المکتبة العمومیة بر آن نهاده شد (کرمی، ١١).
از آثار او قرة عیون الاخبار بتکملة رد المحتار علی الدر المختار، از ١٢٩٠ق تاکنون چند بار در مصر چاپ شده و الهدیة العلائیة لتلامذة المکاتب الابتدائیة، که بار اول در ١٢٩٩ق در سوریه و بار دوم در ١٩٦٣م به چاپ رسیده است. از دیگر آثار باقی ماندۀ او نسخه‌ای از کتاب معراج النجاح فی شرح نور الایضاح، به خط مؤلف در کتابخانۀ ظاهریه موجود است (ظاهریه، فقه، ٢ / ١٨٣-١٨٤؛ در مورد دیگر آثار او نک‌ : حافظ، ١ / ٦٥).
از دیگر افراد این خاندان احمدبن عبدالغنی بن عمربن عبدالعزیز (١٢٣٨-١٣٠٧ق / ١٨٢٣-١٨٩٠م)، محدث و فقیه حنفی صوفی مسلک نیز قابل ذکر است (نک‌ : تیمور پاشا، ٢٥١؛ حافظ، ١ / ٨٣-٨٤). از وی چند اثر خطی با عنوانهای رفع الالتباس عن بغیة الناس فی احکام الطهارة و الانجاس (ظاهریه، فقه حنفی، ١٠ / ٣٩٦)؛ نثر الدرر علی مولد ابن حجر (همان، تاریخ، ٢ / ٥٣١-٥٣٢)، العقیدة القلبیة و چند اثر دیگر در دست است (نک‌ : حافظ، ١ / ٨٤؛ تیمور پاشا، ٢٥٢).
همچنین می‌توان از ابوالخیر محمدبن احمدبن عبدالغنی بن عمر (١٢٦٩-١٣٤٣ق / ١٨٥٣-١٩٢٥م)، فقیه حنفی و مفتی شام یاد کرد (نک‌ : تیموریه، ٣ / ١٨٧) که اثری با عنوان التقریر فی التکویر از او در استانبول در ١٩٠٠م به چاپ رسیده است (در مورد دیگر آثار وی، نک‌ : حافظ، ١ / ٤٠٤).

مآخذ

ابن عابدین، محمد، ردالمحتار علی الدر المختار، بولاق. ١٢٧٢ق؛
بستانی، ف؛
بغدادی، هدیه؛
بیطار، محمد بهجة، «مذکرات سائح فی الشرق العربی»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق ١٣٧٤ق / ١٩٥٥م؛
تیمور پاشا، احمد، اعلام الفکر الاسلامی فی العصر الحدیث، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
تیموریه، فهرست؛
حافظ، محمد مطیع و اباظة نزار، تاریخ علماء دمشق فی القرن الرابع عشر الهجری، دمشق، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
سید، خطی؛
سرکیس، چاپی؛
ظاهریه، خطی؛
کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، فاس، ١٣٤٧ق؛
کرمی، سعید، «دورالکتب و فائدتها»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
مردم بک، خلیل، اعیان القرن الثالث عشر، بیروت، ١٩٧٧م؛
نیز:

Ahlwardt;
Khalidov.

عبدالامیر سلیم