اِبْنِ مُلَقَّن، ابوحفص سراج‌الدين عمربن علی بن احمد بن محمد بن عبدالله انصاری (٢٢ ربيع‌الاول ٧٢٣ ـ ٦ ربيع‌الاول ٨٠٤ق / ٣١ مارس ١٣٢٣ ـ ١٤ اكتبر ١٤٠١م)، فقيه، محدث و رجالی شافعی مصری. وی به نسبت تبحر پدرش در نحو، خود را ابن نحوی می‌خواند و در يمن نيز به همين كنيه شهرت يافت. در كودكی پدر خود را از دست داد. پدرش كه اندلسی الاصل بود، قبل از فوت، او را به يكی از دوستان خود به نام شرف‌الدين عيسی مغربی كه يكی از صلحای مغرب بود و در مسجد ابن طولون به كار تلقين قرآن (تدريس قرآن به نوآموزان) اشتغال داشت، سپرد. عيسی بعد از مرگ پدر عمر، با مادر او ازدواج كرد و به همين سبب عمر به ابن ملقن معروف شد، اما او خود از اشتهار به اين كنيه خشنود نبود (ابن حجر، ٥ / ٤٢؛ سخاوی، ٦ / ١٠٠). او ابتدا قرآن و سپس عمدة الاحكام مقدسی را از عيسی آموخت و آنها را حفظ كرد. آنگاه با راهنمايی همو كه خود مالكی بود، بر مذهب مالك بار آمد؛ ولی با اشارۀ ابن جماعه، يكی از ياران پدرش، عيسی كتاب منهاج الطالبين محيی‌الدين نووی، در فقه شافعی را نيز به او آموخت (سخاوی، همانجا).
ابن ملقن علاوه بر عيسی مغربی، فقه را از مشاهير شافعی، مانند تقی‌الدين سبكی، جمال‌الدين اسنوی و عزالدين ابن جماعه؛ ادب عربی را از ابوحيان غرناطی، جمال‌الدين ابن هشام، شمس‌الدين ابن صائغ؛ قرائت را از برهان‌الدين رشيدی و حديث را از ابوالفتح ابن سيد‌الناس، قطب‌الدين حلبی و ديگران فرا گرفت. آنگاه ملازمت زين‌الدين رحبی و علاءالدين مغلطای را اختيار كرد، تا اينكه در ٧٧٠ق / ١٣٦٩م به منظور اخذ حديث به دمشق سفركرد و درآنجا ازشاگردان فخرالدين ابن بخاری، مانند ابن اميله و جز او تحصيل علم كرد (ابن قاضی شهبه، ٤ / ٥٣-٥٤؛ سخاوی، ٦ / ١٠٠-١٠١؛ ابن فهد، ١٩٧- ١٩٨). در قاهره و دمشق از مزّی و شمس‌الدين عسقلانی و عده‌ای ديگر از علمای زمان خود اجازۀ روايت كسب نمود (ابن فهد، ١٩٧؛ سخاوی، ٦ / ١٠١).
منصب مهم و قابل ذكری كه به وی محول شده باشد در زندگيش ديده نمی‌شود، جز آنكه در برهه‌ای سمت نيابت حاكم شرع را داشته و چندی بعد خواهان استقلال شده است. سيف‌الدين برقوق در نظر داشت او را به جای بدرالدين ابن ابی البقاء در منصب قضای قاهره بگمارد (ابن قاضی شهبه، ٤ / ٥٤؛ سخاوی، ٦ / ١٠٤)، ولی ابن ابی البقاء از اين موضوع آگاه شد و توطئه‌ای ترتيب داد كه سبب شد ابن ملقن مورد خشم برقوق واقع شود. البته به وساطت عده‌ای از علما وی مورد بخشش سلطان قرار گرفت و در سمت نيابت باقی ماند، ولی بعد از مدتی از اين شغل كناره گرفت و به تدريس اكتفا كرد (ابن فهد، ١٩٨- ١٩٩؛ سخاوی، همانجا). ابن ملقن كتابخانه‌ای تشكيل داد و در آنجا كتابهای مهم و با ارزش متعلق به خود و اوقاف مدارس به خصوص مدرسۀ فاضليه را گرد آورد. متأسفانه اين كتابخانه با بسياری از يادداشتهای خود او، در اواخر عمرش دچار آتش‌سوزی شد و اكثر آنها از بين رفت. بعد از اين واقعه دچار اندوه بزرگی شد و فراموشی بر او مستولی گرديد (سخاوی، ٦ / ١٠٥). وی سرانجام در قاهره وفات يافت (ابن فهد، ٢٠٢).

آثـار

شمار تأليفاتش را در حدود ٣٠٠ نوشته‌اند (ابن حجر، ٥ / ٤٤)، اما اكثر آثارش مستخرج از كتب ساير نويسندگان و شرح و تلخيص آثار آنان است. برخی از اين آثار به شكل جزوه‌هايی است كه از حدود ٦-٧ صفحه تجاوز نمی‌كند و به طوری كه خود می‌گويد، اين تلخيص به منظور حفظ كردن به عمل آمده است. برخی گفته‌اند او در آثارش چندان تحقيق و تدقيق نداشته است (نك‌ : ابن قاضی شهبه، ٤ / ٥٦-٥٧؛ ابن حجر، همانجا؛ سخاوی، ٦ / ١٠٣).

چاپی

١. طبقات الاولياء، كتابی است دربارۀ طبقات صوفيه كه به كوشش نورالدين شريبه در قاهره (١٣٩٣ق / ١٩٧٣م) و بيروت (١٩٨٦م) چاپ شده است؛ ٢. الكلام علی سنّة الجمعة قبلها و بعدها. اين اثر در ١٣١٤ق در هند به چاپ رسيده است؛ ٣. مختصر البدر المنير فی تخريج احاديث الشرح الكبير يا احاديث تتعّلق باحكام مختلفة المراتب، كه به كوشش كمال يوسف الحوت، در بيروت (١٩٨٧م) منتشر شده است.

خطی

١. الاعلام بفوائد عمدة الاحكام، شرحی است بر عمدة الاحكام جمّاعيلی، در ٣ جلد (سخاوی، ٦ / ١٠١؛ حاجی خليفه، ٢ / ١١٦٤-١١٦٥) كه نسخی از آن در كتابخانه‌های ازهريه (ازهريه، ١ / ٤٠٩)، دارالكتب مصر (خديويه، ١ / ٢٦٩) و چستربيتی ( آربری، شم‌ ٣٢٤٩) نگهداری می‌شود؛ ٢. اكمال التهذيب فی اسماء الرجال، اختصار و ذيلی بر تهذيب الكمال مزی، در اين اثر به شخصيتهای مذكور در ٦ كتاب: مسند احمد، صحيح ابن خزيمه، صحيح ابن حبان، مستدرك حاكم، سنن دارقطنی و سنن بيهقی نيز پرداخته شده است (ابن فهد، ١٩٩-٢٠٠؛ سخاوی، ٦ / ١٠٢). قسمتهايی از اين كتاب در كتابخانۀ قليچ علی موجود است (فهرس، ٢(١) / ٢٩)؛ ٣. خصائص النبی (ص)، نسخی از آن در دارالكتب مصر (همان، ٢(١) / ١٢٤-١٢٥)، چستربيتی ( آربری، شم‌ ٣٩٠٢(٢)) و پاريس (دوسلان، شم‌ ١٦٦٧(٦)) نگهداری می‌شود كه در پايان آن معجزات پيامبر اسلام را ذكر كرده و قيد می‌كند كه اين اثر را در ٧٥٨ق / ١٣٥٧م به پايان رسانيده است (نيز نك‌ : GAL, S, II / ١٠٩)؛ ٤. العقد المذّهب فی طبقات حَمَلة المذهب. اين كتاب دربارۀ طبقات شافعيان است و ابن ملقن در آن از طبقات اسنوی، سبكی و ديگر منابع پيشين بهره برده و مطالبی بر آنها افزوده است كه از لحاظ ترتيب نواقصی دارد. در اين اثر از ٧٠٠‘١ شخصيت نام برده شده است و نسخه‌هايی از آن در كتابخانه‌های عارف حكمت در مدينه (كحاله، ٨٢)، دارالكتب مصر (خديويه، ٥ / ٨٩)، بانكيپور (بانكيپور، شم‌ ٧٧٤)، برلين ( آلوارت، شم‌ ١٠٠٣٩) و جز آن موجود است (برای نسخ ديگر آثار خطی او، نك‌ : ازهريه، ١ / ٤٢٦، جم‌ ؛ سيد، ١ / ١٤٩، جم‌ ؛ آربری، شم‌ ٣٣٣٥، جم‌ ؛ TS، شم‌ ٢١٨٧، جم‌ ؛ GAL, II / ١١٣-١١٤، جم‌ ؛ GAL, S, II / ١٠٩-١١٠، جم‌ ).
براي آثار يافت نشدۀ وی، به ابن قاضی شهبه (٤ / ٥٥- ٥٨)، ابن حجر (٥ / ٤٣-٤٤) و بغدادی (١ / ٧٩١-٧٩٢) مراجعه شود.

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق / ١٩٧٢م؛
ابن فهد، تقی‌الدين محمد، لحظ الالحاظ بذيل طبقات الحفاظ، بيروت، ١٣٤٧ق؛
ابن قاضی شهبه، احمدبن محمد، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
ازهريه، فهرست؛
بغدادی، هديه؛
حاجی خليفه، كشف؛
خديويه، فهرست؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق؛
سيد، خطی؛
فهرس المخطوطات المصورة، به كوشش لطفی عبدالبديع، قاهره، ١٩٥٦م؛
كحاله، عمررضا، المنتخب من مخطوطات المدينة المنورة، دمشق، ١٣٩٣ق / ١٩٧٣م؛
نيز:

Ahlwardt;
Arberry;
Bankipore;
De Slane;
GAL;
GAL, S;
TS.

ابوالحسن دیانت