آمِدی، ابوالفتح ناصح‌الدین عبدالواحد بن محمد (د نیمۀ اول سدۀ ٦ ق / ١٢ م)، محدث و قاضی شهر آمد. نام وی را برخی محمدبن عبدالواحد یاد کرده‌اند. از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست و تاریخ دقیق ولادت و وفات او در هیچ یک از کتابهای رجال نیامده است. آمدی خود در مقدمۀ جواهر الکلام از احمد غزالی (د ٥٢٠ ق / ١١٢٦ م) به‌عنوان معاصر خویش یاد کرده است (حاجی خلیفه، ١ / ٦١٦) و ابن شهر آشوب (د ٥٨٨ ق / ١١٩٢ م) در ضمن بیان اسانید کتب شیعه اشاره می‌کند که اجازۀ روایت غررالحکم را از او دریافت داشته است (مناقب، ١ / ١١، ١٢). سال درگذشت وی را به اختلاف ٥١٠، ٥٢٠ و ٥٥٠ ق یاد کرده‌اند و محدث ارموی در مقدمۀ غررالحکم با استناد به قوانین و شواهد، ٥٥٠ ق / ١١٥٥ م را ترجیح داده است (ص «عط»). از آنجا که ابن شهر آشوب اجازۀ روایت غررالحکم او را داشته و این کتاب را از کتب شیعه بر شمرده است (معالم، ٨١)، دانشمندانی از قبیل مجلسی (١ / ٣٤)، افندی اصفهانی (٣ / ٢٨١) و نوری (٣ / ٤٩١) او را شیعۀ امامی شمرده‌اند و عبارت «کرم‌الله وجهه» را که آمدی در دیباچۀ غررالحکم در حق امام علی (ع) به کار برده است، حمل بر تقیّه کرده یا از تصرفات کاتبان دانسته‌اند.
آمدی شهرت خود را مدیون کتاب غررالحکم و دررالکلم است که مجموعۀ عظیمی از کلمات قصار امام علی (ع) را در بر دارد. چنان‌که پیداست، تا سدۀ ٥ ق / ١١ م کار جمع‌آوری کلمات قصار رونقی نیافته بود. از‌این‌رو ظاهراً تنها اثری که آمدی از آن بهره گرفته، «صد کلمۀ» جاحظ (د ٢٥٥ ق / ٨٦٩ م) بوده است، اما وی این اثر را حقیر شمرده و در شگفت است از اینکه جاحظ با آن مقام والایش در دانش چنین اثر کوچکی در باب کلمات قصار فراهم آورده است (قمی، ٢٥٩). کلمات قصار در غرر برحسب حروف الفبا (فقط حرف اول) و با مراعات سجع آنها تنظیم شده است. این کتاب در قرن ١٢ ق / ١٨ م توسط جمال‌الدین محمد خوانساری (د ١١٢١ یا ١١٢٥ ق / ١٧٠٩ یا ١٧١٣ م) به دستور شاه سلطان حسین صفوی، به فارسی ترجمه و شرح شده و به کوشش میرجلال‌الدین محدّث اُرْمَوی در ١٣٤٦ ش در تهران انتشار یافته است. افزون‌بر این، در یکی دو قرن اخیر، بسیاری از دانشمندان به این کتاب پرداخته‌اند. از آن میان عبدالکریم بن محمد یحیی قزوینی آن را بر حسب موضوع در ٩٩ باب مرتب کرده و شرح فارسی بر آن افزوده و آن را نَظْمُ ‌اْلغُرَر وَ نَضْدُ الدُّرَر خوانده است. بخشی از همین کتاب است که اصدافُ الدُّرر نام گرفته است. کتاب غرر، به خواهش میرزا احمد تبریزی توسط میرزا موسی خوشنویس (عماد الفقراء) متخلّص به «حالی» نیز به فارسی ترجمه شده و بخشی از آن در مجموعۀ انهار جاریه در ١٣٤٤ ق / ١٩٢٥ م در شیراز به چاپ رسیده است. ترجمۀ دیگری هم توسط حاجی محمدعلی انصاری قمی، در تهران در ١٣٣٥ ش صورت گرفته است، و همچنین خلاصۀ مختصری از غرر الحکم را سید ابوالقاسم مرعشی ترجمه کرده و همراه با متن در ١٣٢٧ ش در تهران انتشار داده است. غررالحکم بارها به چاپ رسیده است که از جملۀ آنهاست چاپهای دمشق، ١٣٣١ ق / ١٩١٣م؛ صیدا، ١٣٤٩ ق / ١٩٣٠م؛ بمبئی، ١٢٨٠ ق / ١٨٦٣ م. نسخه‌های خطی متعددی نیز از آن در دست است.
آمدی علاوه‌بر غرر، اثر دیگری به نام جواهر الکلام فی الحکم و الاحکام من قصة سیّد الانام داشته که حاجی خلیفه بخشی از مقدمۀ آن را نقل کرده است.

مآخذ

آقا بزرگ، الذریعة، ١٦ / ٣٨- ٣٩؛
همو، طبقات اعلام ‌الشیعة، (قرن ٦)، بیروت، ١٣٩٢ ق، ص ١٦٩؛
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، به کوشش جلال‌الدین محدّث ارموی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
ابن شهرآشوب، محمدبن علی، المناقب، قم، انتشارات علامه؛
همو، معالم ‌العلماء، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض‌ العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق، ٣ / ٢٨٣-٢٨٤؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاح المکنون، استانبول، ١٣٦٤ ق / ١٩٤٥ م، ١ / ٤١٤؛
همو، هدیة ‌العارفین، استانبول، ١٩٥١ م، ١ / ٦٣٥؛
حاجی خلیفه، کشف ‌الظنون، استانبول، ١٩٧١ م؛
خوانساری، محمدباقر، روضات ‌الجنات، بیروت، دارالکتاب العربی، ٥ / ١٧٠-١٧٣؛
سرکیس، چاپی١ / ٩؛
قمی،عباس، فوائد الرضویة، تهران، ١٣٢٧ ش، ص ٢٦٠؛
کحاله، عمر رضا، معجم‌ المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ٦ / ٢١٣؛
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، ١٤٠٣؛
محدث ارموی، جلال‌الدین، مقدمۀ غررالحکم آمدی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة ‌الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش، ١ / ٦٢؛
نوری طبرسی، حسین، مستدرک‌ الوسائل، تهران، ١٣٢١ ق، ٣ / ٤٩٣؛
نیز:

GAL, I / ٤٤;
GAL, S, I / ٧٥.

جعفر شعار