ابن‌شاهین، ابوحفص عمر بن احمد بن عثمان، ملقب به واعظ (صفر ٢٩٧- ذیحجۀ ٣٨٥ / نوامبر ٩٠٩- ژانویۀ ٩٩٦)، محدث و رجالی بغداد. اصل وی از مرورود خراسان بود (خطیب بغدادی، ١١ / ٢٦٥؛ قس: ابن‌شاهین، فضائل، ٢٥). او از ١١ سالگی در بغداد به استماع حدیث پرداخت (ابن‌شاهین، همان، ٤٠؛ خطیب بغدادی، همانجا) و پس از ٣٣٠ ق برای استماع از محدثان دمشق به آن شهر رفت (ذهبی، ١٦ / ٤٣٢). وی سفرهایی نیز به بصره، فارس و مصر داشته است (ابن‌شاهین، همان، ٣٣، ٤٦؛ ابن‌ماکولا، ٤ / ٢٩١؛ ابن‌تغری بردی، ٤ / ١٧٢). از جملۀ مهم‌ترین مشایخ ابن‌شاهین در حدیث می‌توان از ابوبکر بن ابی داوود، ابوالقاسم بغوی و محمد بن محمد باغندی نام برد (نک‌ ‌: ابن‌شاهین، همان، جم‌ ؛ خطیب بغدادی، همانجا).
او در قرائت نیز از ابن ابی داوود، ابن‌مجاهد، ابوبکر نقاش و احمد بن مسعود زهری بهره جست (ابن‌جزری، ١ / ٥٨٨). خطیب بغدادی (١١ / ٢٦٧) یادآور شده که ابن‌شاهین نخستین بار در ٣٣٢ ق در بصره حدیث گفته است. برخی از رجال‌شناسان بر‌وثاقت ابن‌شاهین در نقل حدیث تصریح کرده‌اند (نک‌ ‌: ابن‌ماکولا، همانجا؛ خطیب بغدادی، ١١ / ٢٦٧- ٢٦٨). ذهبی (١٦ / ٤٣٤) معتقد است که ابن‌شاهین به غوامض و مشکلات حدیث احاطه نداشت و جمعی از اهل حدیث سهل انگاری و اشتباهات وی را گوشزد کرده‌اند (نک‌ : خطیب بغدادی، همانجا). در منابع اشاره شده که وی دانش چندانی در فقه نداشته است (خطیب بغدادی، ١١ / ٢٦٧؛ ابن‌جوزی، ١١٦).
راویان بسیاری از‌جمله پسرش عبیدالله بن عمر، محمد بن ابی الفوارس، هلال بن محمد حفار، احمد بن محمد برقانی و ابوسعد مالینی از او استماع حدیث کرده‌اند (خطیب بغدادی، ١١ / ٢٦٥؛ ذهبی، ١٦ / ٤٣٢) و حسین بن علی طناجیری از وی قرائت آموخته است (ابن‌جزری، ١ / ٥٨٨).
بنابر نقل خطیب بغدادی (١١ / ٢٦٨) او در بغداد وفات یافت و در باب حرب کنار قبر احمد بن حنبل مدفون شده.

آثـار

ابن‌شاهین دارای آثار بسیاری بوده که شمار آنها را تا ٣٣٠ عنوان ذکر کرده‌اند (خطیب بغدادی، ١١ / ٢٦٧).

الف‌ـ چاپی

١. تاریخ اسماء ‌الثقات ممن نقل عنهم العلم، این کتاب به کوشش عبدالمعطی امین قلعحی در بیروت (١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م) به چاپ رسیده است. مؤلف در این کتاب بیش از هر چیز به اقوال یحیی بن معین و احمد بن حنبل استناد جسته است. در این اثر گاه از رجال ضعیف نیز ذکری به میان آمده است (مثلاً ص ٢٨٢). ابن‌حجر در سراسر کتاب تهذیب التهذیب آراء رجالی ابن‌شاهین را مورد توجه قرار داده است؛ ٢. فضائل فاطمةالزهراء (ع)، این اثر که شامل ٣٧ حدیث در فضایل حضرت زهرا (ع) است، به کوشش محمد‌سعید طریحی در بیروت (١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م) به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

١. امالی ابن‌شاهین، که قسمتهایی از آن در کتابخانۀ ظاهریه نگهداری می‌شود ( فهرس، ٤٢٧-٤٣٠، ٥٤١-٥٤٣، ٥٤٧-٥٥٠)؛ ٢. شرح مذاهب اهل السنة (ظاهریه، ١ / ٢٠٤-٢٠٦)؛ ٣. ما اجتمع عندی من الحادیث التی بینی و بین رسول‌لله (ص) اربعة رجال ( فهرس، ٥٦٩-٥٧٢)؛ ٤. ناسخ الحدیث و منسوخه، که نسخه‌هایی از آن در کتابخانۀ پاریس (دوسلان، شم‌ ‌٧١٨) و سایر کتابخانه‌های جهان (نک‌ : GAS, I / ٢٠٩-٢١٠) موجود است. (برای دیگر آثار نک‌ ‌: فهرس، جم‌ ‌؛ ظاهریه، ١ / ٣٣٢-٣٣٣؛ ابن‌جوزی، همانجا؛ ابن‌حجر ،الاصابة، ١ / ٢، جم‌ ‌؛ همو، لسان، ٦ / ٢٨٤؛ زرکلی، ٥ / ٤٠).

مآخذ

ابن‌تغری بردی، النجوم؛
ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة‌النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبیس ابلیس، قاهره، ١٣٦٨ ق؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة، به کوشش محمدسعید زغلول، بیروت، دارالکتب العلمیة؛
همو، لسان المیزان، حیدر آباد دکن، ١٣٢٩-١٣٣١ ق؛
ابن‌شاهین، عمر بن احمد، تاریخ اسماء الثقات، به کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، فضائل فاطمةالزهراء (ع)، به کوشش محمد سعید طریحی، بیروت. ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن‌ماکولا، علی بن هبة لله، الاکمال، حیدر آباد دکن، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و اکرم البوشی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
زرکلی، اعلام؛
ظاهریه، خطی (مجامیع)؛
فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به کوشش یاسین محمد سوّاس، کویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
نیز:

De Slane;
GAS.

علی اکبر ضیائی