اِبْنِ ناصِرْالدّین، ابوعبداللّه محمد بن ابی‌بکر بن عبداللّه‌ بن محمد قیسی، ملقب به شمس‌الدین (٧٧٧-٨٤٢ ق / ١٣٧٥- ١٤٣٨ م)، مؤلف و عالم شافعی دمشقی. وی در دمشق تولد و نشأت یافت (ابن‌فهد؛ ٣١٧؛ ابن‌عماد، ٧ / ٢٤٣). حدیث و فقه و قرآن را نزد جمعی از مشایخ شام و مکه از جمله داوود بن احمد بقاعی، سراج‌الدین بلقینی، صلاح‌الدین اقفهسی و جمال‌الدین ابن‌ظهیره فرا گرفت (ابن‌فهد، ٣١٧- ٣١٩؛ سخاوی، ٨ / ١٠٣). نام نزدیک به ٦٠ تن از مشایخ او در لحظ الالحاظِ ابن‌فهد مکی (همانجا) و مقدمۀ توضیح المشتبه (عرقسوسی، ١ / ٥٦-٦٢) ذکر شده است. از مهم‌ترین راویان ابن‌ناصرالدین می‌توان به ابن‌حجر عسقلانی، علاءالدین مرداوی و ابن‌فهد مکی اشاره کرد (ابن‌فهد، ٣٢٢؛ سخاوی، ٨ / ١٠٣، ١٠٦، نیز نک‌ : ممدوح، ٢٤). وی چندان در مراتب علمی ارتقا یافت که در ٨٣٧ ق به ریاست مشایخ دارالحدیث اشرفیۀ دمشق تعیین شد (ابن‌فهد، ٣١٩). بزرگانی چون ابن‌حجر عسقلانی و برهان‌الدین حلبی مقام علمی او را ستوده‌اند (نک‌ : سخاوی، ٨ / ١٠٥-١٠٦). ابن‌ناصرالدین به مکه، مدینه، بعلبک و حلب مسافرت نمود و در برخی از این سفرها شاگردش ابن‌فهد وی را همراهی می‌کرد (ابن‌ناصرالدین، ٣٨؛ سخاوی، ٨ / ١٠٣). ابن ناصرالدین در تاریخ نیز دست داشته است (ابن‌فهد، همانجا؛ قس: ابن‌طولون، ٣٧). از ویژگیهای او، طرفداری از ابن‌تیمیه است، چنانکه در پاسخ کسانی که ابن‌تیمیه را کافر و اهل بدعت می‌دانستند، ردیّه‌ای نوشت که موجب شد برخی چون علاءالدین بخاری بر ضدّ او برخاسته، نزد سلطان شکایت برند (سخاوی، ٨ / ١٠٤-١٠٥؛ نیز نک‌ : کوثری، ٣٢١، به نقل از الریاض الیانعة). شاید به همین دلیل بود که افکار عمومی بر ضدّ او برانگیخته شد و در یکی از روستاهای دمشق به قتل رسید و در گورستان باب‌الفرادیس به خاک سپرده شد (ابن‌فهد، ٣٢٢).

آثـار

الف ـ چاپی

١. الاعلام بما وقع فی مشتبه الذهبی من الاوهام، که به گفتۀ محمود سعید ممدوح (ص ٢٠) به چاپ رسیده، و برگرفته از کتاب توضیح المشتبه است؛ ٢. بردالاکباد عن (عند) فقدالاولاد، که در ١٣٠٤ ق / ١٨٨٧ م و ١٣٣٢ ق / ١٩١٣ م در قاهره و در ١٨٩٣ م در لاهور به چاپ رسیده است؛ ٣. الترجیح لحدیث صلاة التسبیح، این کتاب به کوشش محمود سعید ممدوح در ١٩٨٥ و ١٩٨٨ م در بیروت منتشر شده است؛ ٤. توضیح المشتبه، ذیل و شرحی است بر المشتبه ذهبی که به کوشش محمد نعیم عرقسوسی در ١٩٨٦ م در بیروت به چاپ رسیده است؛ ٥. الرد الوافر علی من زعم ان من سمّی ابن‌تیمیة شیخ‌الاسلام کافر. این اثر در ١٣٢٩ ق در مصر و در ١٣٩٣ ق در بیروت به کوشش محمدزهیر شاویش به چاپ رسیده است.

ب ـ خطی

١. اتحاف السالک برواة الموطأ عن مالک (ظاهریه، حدیث، ١٢٣)؛ ٢. احادیث ستة فی معان ستة من طرق رواة ستة عن حفاظ ستة من مشایخ الائمة الستة بین مخرجیها و بین رواتها ستة (همانجا)؛ ٣. الاخبار بوفاه المختار (ظاهریه، تاریخ، ٢ / ٣٢-٣٣؛ آربری، شم‌ ٣٢٩٦(٥))؛ ٤. اسانید الکتب الستة و غیرها (ظاهریه، حدیث، همانجا)؛ ٥. بدیعة ‌البیان عن موت الاعیان علی‌الزمان. این اثر ارجوزه‌ای است که ابن‌ناصرالدین در آن شرح حال حفاظ را تا عصر خود به ترتیب زمانی به نظم درآورده است (نعیمی، ١ / ٤٢) و نسخه‌های متعددی از آن موجود است که از آن میان می‌توان به نسخه‌ای در تونس (منصور، ٤١٨) و نسخه‌ای در موزۀ بریتانیا، به شمارۀ ٣٦٩ (کاتالوگ، ١٧٧) اشاره کرد؛ ٦. التبیان، شرح بدیعة البیان (جامعه، ٢(١) / ١٢٣؛ TS، شم‌ ‌٦٤٥٧)؛ ٧. جامع الآثار فی مولد النبی ... (ظاهریه، تاریخ، ٢ / ٦٣٩؛ آلوارت، شم‌ ‌٦٥٤٧(١١))؛ ٨. السراج الوهاج فی ازدواج المعراج (ظاهریه، همان، ٢ / ٣٠٢)؛ ٩. سلوة الکئیب بوفاة الحبیب (ظاهریه، حدیث، ١٢٤). در منابع، بجز آنچه ذکر شد، آثار دیگری نیز به ابن‌ناصرالدین نسبت داده‌اند (نک‌ : ابن‌فهد، ٣٢٠- ٣٢٢؛ سخاوی، همانجا؛ عرقسوسی، ٦٨-٧٧؛ ممدوح، ٢٠-٢٣).

مآخذ

ابن‌طولون، محمد، اعلام الوری، به کوشش محمداحمد دهمان، دمشق، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٤ م؛
ابن‌عماد حنبلی، عبدالحی‌ بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
ابن‌فهد مکی، محمد، «لحظ الالحاظ»، ذیل تذکرة ‌الحفاظ ذهبی، بیروت، ١٣٤٧ ق؛
ابن‌ناصرالدین، محمد بن عبداللّه، الترجیح لحدیث صلاة التسبیح، به کوشش محمود سعید ممدوح، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٨ م؛
جامعه، خطی؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوءاللامع، قاهره، ١٣٥٤ ق؛
ظاهریه، خطی (تاریخ)، ریان؛
همان (حدیث)؛
عرقسوسی، محمد نعیم، مقدمه بر توضیح المشتبه ابن‌ناصرالدین، بیروت، ١٩٨٦ م؛
کوثری، تعلیقات «لحظ الالحاظ» (نک‌ : ابن‌فهد در همین مآخذ)؛
ممدوح، محمود سعید، مقدمه بر الترجیح (نک‌ : ابن‌ناصرالدین در همین مآخذ)؛
منصور، عبدالحفیظ، فهرس مخطوطات المکتبة ‌الاحمدیه بتونس، بیروت، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
نعیمی، عبدالقادر بن محمد، الدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٣٦٧ ق / ١٩٤٨ م؛
نیز:

Ahlward;
Arberry;
Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur, London, ١٨٤٦;
TS.

مهدی سلماسی