اِبْنِ ساعاتی‌، ابوالعباس‌ مظفرالدين‌ احمد بن‌ علی‌ بن‌ تغلب‌ (٦٥١-٦٩٤ ق‌/ ١٢٥٣-١٢٩٥ م‌)، فقيه‌، اصولی‌ و اديب‌ حنفی‌. برخی‌ نام‌ نيای‌ او را «ثعلب‌» آورده‌اند (لكنوی‌، ٢٦). او از خاندانی‌ اهل‌ علم‌ برخاست‌. پدرش‌ علی‌ عالم‌ نجوم‌ و هيأت‌ بود و احتمالاً ساعتی‌ كه‌ وی‌ بر سر در مدرسۀ مستنصريۀ بغداد ساخته‌ بود (سلامی‌، ٣٦)، سبب‌ شهرت‌ او به‌ ساعاتی‌ و شهرت‌ فرزندش‌ به‌ ابن‌ساعاتی‌ گرديد (قس‌: خوانساری‌، ١/ ٣٢٥). اصل‌ آنان‌ از بعلبلك‌ لبنان‌ بود، اما احمد در بغداد زاده‌ شد و در همانجا رشد و كمال‌ يافت‌ (سلامی‌، ٣٥) و دانش‌ و فقاهت‌ آموخت‌ و تا آنجا پيش‌ رفت‌ كه‌ پيشوای‌ بزرگ‌ عصر خويش‌ در فقه‌ حنفی‌ گرديد (لكنوی‌، همانجا). از جملۀ استادان‌ وی‌ از ابوالندی‌ معد بن‌ نصرالله‌ حراّنی‌ می‌توان‌ نام‌ برد (سلامی‌، همانجا). ابن‌ساعاتی‌ در مدرسۀ مستنصريۀ بغداد، حوزۀ درسی‌ برای‌ حنفيان‌ داشت‌ و عالمان‌ روزگارش‌ او را به‌ برتری‌ ستوده‌اند (يافعی‌، ٤/ ٢٢٧). و لكنوی‌ او را توثيق‌ كرده‌ است‌ (همانجا). ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمود اصفهانی‌ (د ٦٨٨ ق‌/ ١٢٨٩ م‌) اصولی‌ و متكلم‌، او را ستايش‌ بسيار گفته‌ و بر ابن‌ حاجب‌ در دانش‌ و ادب‌ ترجيح‌ داده‌ است‌ (ابن‌تغری‌ بردی‌، ١/ ٤٠٠). ابن‌ ساعاتی‌ به‌ فصاحت‌ بيان‌ و زيبايی‌ خط نيز مشهور بوده‌ است‌ (يافعی‌، همانجا). زكی‌الدين‌ سمرقندی‌ و ناصرالدين‌ محمد در شمار كسانی‌ هستند كه‌ از وی‌ بهره‌ برده‌اند و نيز دخترش‌ فاطمه‌ نزد او فقه‌ آموخت‌ و بهره‌ای‌ فراوان‌ يافت‌ (لكنوی‌، ٢٧). ابوحيان‌ نحوی‌ از او اجازۀ حديث‌ يافت‌ (سلامی‌، ٣٦).
ابن‌ساعاتی‌ تأليفاتی‌ در فقه‌ و اصول‌ و ادب‌ دارد كه‌ نسخه‌های‌ خطی‌ آنها در كتابخانه‌های‌ مختلف‌ جهان‌ موجود است‌ مانند: بديع ‌النظام‌ فی‌ اصول‌ الفقه‌، مجمع‌ البحرين‌ و ملتقی‌ النيّرين‌، فرائض‌ و شرح‌ مجمع‌ البحرين‌ و ملتقی‌ النيرين‌ (GAL, S, I/ ٦٥٨؛ شورا، شم‌ ‌١٣٣٨؛ مركزی‌، ٧/ ٥٦٢-٥٦٣؛ مرعشی‌، ١٠/ ٣٨).

مآخذ

ابن‌تغری‌ بردی‌، المنهل ‌الصافی‌، به‌كوشش‌ احمد يوسف‌ نجاتی‌، قاهره‌، ١٩٥٦ م‌؛
خوانساری‌، محمدباقر، روضات ‌الجنات‌، تهران‌، ١٣٨٦ ق‌/ ١٩٦٢ م‌؛
سلامی‌، محمد بن رافع، تاريخ ‌علماء بغداد، به‌كوشش‌ عباس‌ عزاوی‌، بغداد، ١٣٥٧ ق‌؛
شورا، خطی‌؛
لكنوی‌، محمد عبدالحی‌، الفوائد البهية، بيروت‌، ١٣٢٤ ق‌؛
مرعشی‌، خطی‌؛
مركزی‌، خطی‌؛
يافعی‌، عبدالله‌ بن اسعد، مرآة الجنان‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٣٤- ١٣٣٩ ق‌؛
نيز:

GAL, S.
حسن ‌يوسفی‌اشكوری