اِبْنِ زَبْر، ابوسلیمان بن عبدالله بن احمد بن ربیعة بن زَبْر رَبَعی (٢٩٨- ٣٧٩ ق/ ٩١١- ٩٨٩ م)، محدث و مورخ دمشقی. پدرش ابومحمد عبدالله بن احمد (د ٣٢٩ ق/ ٩٤١ م) قاضی دمشق بود و نسبش به نزار بن مَعد بن عدنان می‌رسد (سمعانی، ٦/ ٢٥٦-٢٥٧). ابوسلیمان در رَقّه به دنیا آمد (ابن حجر، ٥٤٣). از پدر خویش (سمعانی، ٦/ ٢٥٨) و ابومحمد عبدالله سُلَمی (ابن عساكر، ١٨٩)، ابوالقاسم بَغَوی (ابن ماكولا، ٤/ ١٦٣)، جُماهر بن محمد زَمْلَكانی، محمد بن خُرَیم، محمد بن فیض غسّانی، سعید بن عبدالعزیز، محمد بن ربیع جِیْزِی، ابوبكر بن ابی داوود و دیگران حدیث روایت كرده است (ذهبی، ٣/ ٩٩٦-٩٩٧). از زندگی او چندان اطلاعی در دست نیست. نقل كرده‌اند كه تصانیف او باعث اعجاب ابوجعفر طحاوی شده و به ابن‌زَبْر گفته است كه شما [مؤلفین] داروسازان و ما [فقها] پزشكان هستیم (همو، ٣/ ٩٩٧). ابن ماكولا (همانجا) او را ثقه شمرده و كتّانی نیز وثوق و امانت او را ستوده است (ذهبی، همانجا). اسماعیل بن محمد بَرْزی مُقری صوفی (یاقوت، ١/ ٥٦٤)، مكی بن محمد بن عمر مؤدب (خطیب بغدادی، ٩/ ٣٨٧)، ابوتمام رازی، عبدالغنی بن سعید، محمد و احمد فرزندان عبدالرحمن بن ابی نصر، محمد بن عوف مزنی، ابونصر بن جبّان و دیگران از ابن زَبر روایت كرده‌اند (ذهبی، همانجا). ابن زبر در جمادی الاولی ٣٧٩ ق/ اوت ٩٨٩ م درگذشت (همانجا). كتانی وفات او را در ٣٧٧ ق/ ٩٨٧ م دانسته است (ابن حجر، همانجا).
معروف‌ترین تألیف ابن زَبْر ــ كه اكنون از وجود آن اطلاعی در دست نیست ــ تاریخ او به نام الوفیات است. این تاریخ از سال اول هجرت / ٦٢٢ م آغاز و به ٣٣٨ ق/ ٩٤٩ م منتهی شده است. بر این كتاب، كه حاجی خلیفه عنوان وفیات النَقَلة را بدان داده به ترتیب ابومحمد عبدالعزیز كتانی (د ٣٦٦ ق/ ٩٧٧ م)، ابومحمد هبةالله بن احمد اَكفانی (د ٤٨٥ ق/ ١٠٩٢ م) و ابوالحسن علی بن مفضّل مقدسی ذیل نوشته‌اند. ذیل علی بن مفضل تا ٥٨١ ق/ ١١٨٥ م می‌رسد. بر آن ذیل، ابومحمد عبدالعظیم بن عبدالقوی منذری (د ٦٥٦ ق/ ١٢٥٨ م) ذیلی بزرگ در ٣ مجلد نوشت و آن را التكملة لوفیات النقلة نام نهاد (حاجی خلیفه، ٢/ ٢٠١٩-٢٠٢٠). بر تكملۀ منذری گروهی دیگر ذیل نوشتند كه سخاوی (ص ٣٣٣) و حاجی خلیفه (همانجا) از آنها نام برده‌اند. ابن خلكان (٧/ ٥٨) و ابن حجر (ص ٥٤٣) در مواردی از كتاب ابن زَبر استفاده برده‌اند. دیگر آثار ابن زَبر كه نسخه‌هایی از آنها بر جای مانده، از این قرار است:
١. اخبار ابن ابی ذئب. بخشی از این نوشته، دربارۀ سرگذشت ابن ابی ذئب هشام بن شعبه، فقیه اهل مدینه است. نسخۀ خطی مورخ ٥٨٣ ق/ ١١٨٧ م آن در ظاهریه (ظاهریه، ٢١٩) موجود است. در پاره‌ای مآخذ (GAS, I/ ٢٠٤). ابن ابی ذئب را محمد بن عبدالرحمن بن مغیره، قاضی كوفی، معرفی كرده‌اند.
٢. تاریخ مولد العلماء و وفیاتهم، كه نسخۀ خطی مورخ ٧٠٥ ق/ ١٣٠٥ م آن در موزۀ بریتانیا نگهداری می‌شود (GAS، همانجا). منجّد بر آن است كه این كتاب همان وفیات النقلة ابن زبر بوده است (ص ٢٢).
٣. وصایا العلماء عند حضور الموت، كه نسخه‌هایی از آن در كتابخانه‌های ظاهریۀ دمشق و بلدیۀ اسكندریه موجود است (GAS، همانجا؛ GAL, S, I/ ٢٨٠).
اینكه سزگین كتاب المُنتقی من اخبار الاصمعی را از ابن زبر دانسته (I/ ٢٠٤) درست نیست، زیرا این كتاب نوشتۀ پدر ابن زبر، ابومحمد عبدالله بن احمد است (ابن زبر، ٣٢٤).

مآخذ

ابن حجر، احمد ن علی، «رفع الاصر عن قضاة مصر»، كتاب الولاة و كتاب القضاة كندی، به كوشش روون گِست، بیروت، ١٩٠٨ م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن زبر، عبدالله بن احمد، «المنتقی من اخبار الاصمعی»، به كوشش عزالدین تنوخی، مجلة المجمع العلمی العربی، س ١٣، شم‌ ‌٧، ٨، دمشق، ١٣٥٤ ق/ ١٩٢٥ م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق (تراجم حرف العین)، به كوشش شكری فیصل و دیگران، دمشق، مجمع اللغة العربیة؛
ابن ماكولا، علی ن هبةالله، الاكمال، به كوشش عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد دكن، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٤ م؛
حاجی خلیفه، كشف؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق/ ١٩٣٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ ق؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبیخ، به كوشش فرانتز روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ ق/ ١٩٦٣ م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، به كوشش عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد دكن، ١٣٨٦ ق/ ١٩٦٦ م؛
ظاهریه، خطی (التاریخ و ملحقانه)؛
منجد، صلاح‌الدین، معجم المورخین الدمشقیین، بیروت، ١٩٧٨ م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

GAL, S;
GAS.
محمدآصف فكرت