اِبْنِ داوودِ قُمی، ابوالحسن محمد بن احمد بن داوود (د ذیحجۀ ٣٦٨ ق/ ژوئیۀ ٩٧٩ م)، محدث و فقیه شیعی. در خاندانی اهل علم زاده شد، پدرش احمد بن داوود محدثی كثیرالحدیث بود كه نجاشی (ص ٩٥) او را توثیق كرده است. مادرش خواهر محدث موثق سلامة بن محمد اَرزَنی بود كه پس از ازدواج با احمد بن داوود همراه او به قم رفت و محمد در آنجا به دنیا آمد. ابن داوود چندی پیش از ٣٣٣ ق/ ٩٤٥ م رهسپار بغداد شد و در آنجا اقامت گزید و به تدریس حدیث پرداخت (همو، ١٩٢، ٣٨٤). از گفتۀ نجاشی (ص ٣٨٤) كه او را شیخ و عالم شیعه بین قمیان در زمان خود معرفی كرده، مرتبۀ علمی او دانسته می شود. همو از ابن غضایری نقل كرده كه وی كسی را حافظ‌تر و فقیه‌تر و آشناتر به حدیث از ابن داوود ندیده بوده است (همانجا). ابن داوود بجز پدر و داییش سلامة بن محمد از افراد بسیاری از جمله محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی، محمد بن یعقوب [كلینی]، ابن‌عقده و پدر شیخ صدوق روایت كرده است (نجاشی، ٣٥، ٦٠، ٨٢، ١٩٢، ٤٥٥؛ طوسی، تهذیب، ١/ ٣٠٢؛ در مورد دیگر مشایخ وی نک‌ : نجاشی، ٥٠، ٩٧، ٣٧٣؛ طوسی، رجال، ٤٥٤؛ خویی، ١٤/ ٣٣٢). علاوه بر پسرش احمد (طوسی، رجال، ٤٤٩) كسانی چون شیخ مفید، ابن غضایری، ابن عبدون، ابوغالب زراری و ابن نوح نیز از او روایت كرده‌اند (زراری، ٢٨؛ نجاشی، ٨٢؛ طوسی، فهرست، ١٣٦). همچنین وی در ٣٦٠ ق به محمد بن عبدالله بن عبدالرحمان بن سمیع اجازۀ روایت داده است (ابن طاووس، عبدالكریم، ١٤٠-١٤١). ابن داوود در بطحیه درگذشت و همانجا نیز دفن گردید. استخوانهای وی سپس به بغداد منتقل و در مقابرِ قریش دفن شد (ابن غضایری، ١٠٤؛ نجاشی، ٣٨٥).

آثـار

از تألیفات متعدد او تنها یك نسخۀ خطی از كتاب المزار باقی مانده است (آستان، ٢/ ٥١) كه احتمالاً همان كتاب الزیارات و الفضائل است كه ابن طاووس (علی) در اقبال (صص ٥٦٧- ٥٦٨) از آن نقل كرده است. آثار منسوب به ابن داوود به گزارش نجاشی (ص ٣٨٤) عبارتند از: ١. كتاب البیان عن حقیقة الصیام؛ ٢. كتاب الحدیثین المختلفین؛ ٣. كتاب الذخائر؛ ٤. كتاب الرد علی ابن قُولَویه فی الصیام، ٥. كتاب الرد علی المظهر الرخصة فی المسكر؛ ٦. كتاب الرسالة فی عمل السلطان؛ ٧. كتاب السبحة (یا كتاب الشیخة: قهپایی، ٥/ ١٣٤، كه تصحیف به نظر می‌رسد)؛ ٨. كتاب صلوات الفرج وادعیتها؛ ٩. كتاب العلل؛ ١٠. كتاب فی عمل شهر رمضان؛ ١١. كتـاب الممدوحین و المذمومیـن (نیز نک‌ : طوسی، همانجا). لازم به ذكر است كه كتاب الرد علی ابن‌قولویه فی الصیام در ردّ نظر ابن قولویه فقیه معاصر ابن داوود مبنی بر عدم نقصان ماه رمضان نوشته شده بوده (ابن طاووس، علی، ٦) و ابن قولویه نیز متقابلاً در دفاع از نظر خود كتاب الرد علی ابن داوود فی عدد شهر رمضان را نوشته است (نجاشی، ١٢٤).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
ابن طاووس، عبدالكریم، فرحة الغری، نجف، ١٣٦٨ ق/ ١٩٤٩ م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، تهران، ١٣٩٠ ق؛
ابن غصائری، حسین، «تكملة رسالة ابن غالب الزراری فی آل اعین»، همراه كتاب رسالة فی آل اعین (نک‌ : زراری در همین مآخذ)؛
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، نجف، ١٣٩٨ ق؛
زراری، ابوغالب، رسالة فی آل اعین، به كوشش محمدعلی ابطحی اصفهانی، اصفهان، ١٣٩٩ ق؛
طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحكام، به كوشش حسن موسوی خرسان، بیروت، ١٤٠١ ق/ ١٩٨١ م؛
همو، الرجال، نجف، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦١ م؛
همو، فهرست، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، المكتبة المرتضویة؛
قهپایی، عنایت‌الله، مجمع الرجال، به كوشش علامه اصفهانی، اصفهان، ١٣٨٧ ق؛
نجاشی، احمد بن علی، رجال، قم، ١٠٤٧ ق.

محمدهادی مؤذن جامی