اِبْنِ حَمْزه‌، نصيرالدين‌ ابوطالب‌ عبدالله‌ بن‌ حمزة بن‌ عبدالله‌ بن‌ حمزة بن‌ حسن‌ بن‌ علی‌ طوسی‌ مشهدی‌ شارحی‌، عالمِ امامی‌ سدۀ ٦ ق‌/ ١٢ م‌. گفته‌ شده‌ كه‌ ابن‌حمزه‌ با شيخ‌ طوسی‌ رابطۀ نسبی‌ داشته‌ (حسن‌ بن‌ زين‌العابدين‌، ١٥ ب‌) و نيز دايی‌ پدر خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسی‌ بوده‌ است‌ (ابن‌فوطی‌، ٥/ ١٧٧). از تاريخ‌ ولادت‌ و وفات‌ او گزارشی‌ نرسيده‌ است‌، اما می‌دانيم‌ كه‌ وی‌ بخشی‌ از حكومت‌ سلطان‌ سنجر سلجوقی‌ (حک‌ ٥١١- ٥٥٢ ق‌/ ١١١٧-١١٥٧ م‌) را درك‌ كرده‌ است‌. از طرف‌ ديگر آخرين‌ اطلاع‌ در مورد حيات‌ وی‌ حضور او در اصفهان‌ پس‌ از وفات‌ منتجب‌الدين‌ ابوالفتوح‌ عجلی‌ (د ٦٠٠ ق‌/ ١٢٠٤ م‌) است‌ (مقدس‌ اردبيلی‌، ٦٠٤؛ قس‌: ابن‌ خلكان‌، ١/ ٢٠٨- ٢٠٩). چنانكه‌ از شواهد مختلف‌ برمی‌آيد، مسكن‌ وی‌ در مشهد بوده‌، ولی‌ مسافرتهايی‌ به‌ نقاط مختلف‌ ايران‌ و غير آن‌ داشته‌ است‌، از آن‌ جمله‌ از حضور او در كاشان‌ در ٥٦٠ ق‌ (ابن‌ حمزه‌، ٥٦ ب‌) و سبزوار در ٥٧٣ ق‌ (كيذری‌، ٣/ ١٢٣٣) اطلاع‌ داريم‌. ابن‌ حمزه‌ در حدود ٦٠٠ ق‌ سفری‌ به‌ ری‌ داشته‌، سپس‌ عازم‌ مكه‌ گرديده‌، و پس‌ از انجام‌ مناسك‌ حج‌ به‌ اصفهان‌ وارد شده‌ است‌ (مقدس‌ اردبيلی‌، همانجا). از مشايخ‌ او عفيف‌الدين‌ محمد بن‌ حسين‌ شوهانی‌ در مشهد، ابوالفتوح‌ حسين‌ بن‌ علی‌ رازی‌ در ری‌، سيد فضل‌الله‌ بن‌ علی‌ راوندی‌ و عمادالدين‌ محمد بن‌ ابی‌ القاسم‌ طبری‌ را می‌شناسيم‌ (ابن‌ حمزة، ٢٤ ب‌، ٨٦ الف‌؛ كيذری‌، ١/ ٤٦٢-٤٦٤، ٣/ ١٢٣٣-١٢٣٤؛ مقدس‌اردبيلی‌، همانجا). استفادات‌ ابن‌حمزه‌ از اعلام‌ الورای‌ ابوعلی‌ فضل‌ ابن‌ حسن‌ طبرسی‌ (به‌ عنوان‌ نمونه‌ مقايسه‌ شود بين‌ ابن‌ حمزة، ١١١ الف‌ ـ ١٢٠ الف‌ و طبرسی‌، ٣٢١-٣٢٦) و قرب‌ فاصلۀ بين‌ آن‌ دو اين‌ احتمال‌ را كه‌ ابن‌ حمزه‌ از او علم‌ آموخته‌، تقويت‌ می‌كند. از شاگردان‌ و راويان‌ او می‌توان‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسی‌ (ابن‌فوطی‌، همانجا). قطب‌الدين‌ كيذری‌ (كيذری‌، ١/ ٤٦٢، ٣/ ١٢٣٣)، مهذب‌الدين‌ حسين‌ بن‌ رده‌ و ابوالحسن‌ علی‌ بن‌ يحيی‌ خياط (مجلسی‌، ١٠٤/ ٨٦، ١٣٥، به‌ نقل‌ از اجازۀ علامۀ حلی‌) را نام‌ برد. از اجازات‌ ابن‌حمزه‌ می‌توان‌ به‌ اجازۀ او به‌ سيد منتهی‌ بن‌ محمد كيسكی‌ در ٥٧٨ ق‌ (نک‌ : افندی‌، ٣/ ٢١٦، به‌ نقل‌ از دست‌ نوشتۀ ابن‌حمزه‌)، و اجازۀ او به‌ كيذری‌ در ٥٩٦ ق‌ (نک‌ : آقابزرگ‌، طبقات‌، ٦/ ١٦٣-١٦٤، به‌ نقل‌ از برخی‌ نسخ‌ حدائق‌ الحقائق‌ كيذری‌) اشاره‌ كرد. گرچه‌ ابن‌ حمزه‌ در برخی‌ منابع‌ چون‌ حدائق‌ كيذری‌ (همانجا)، و در اجازات‌ مختلف‌ به‌ عنوان‌ «راوی» مطرح‌ شده‌، و كتاب‌ الثاقب‌ او نيز جنبۀ روايی‌ دارد، ولی‌ نبايد از نظر دور داشت‌ كه‌ منتجب‌الدين‌ (ص‌ ١٢٥) و صاحب‌ معالم‌ (مجلسی‌، ١٠٦/ ٢٢) او را فقيه‌ خوانده‌اند، و ابن‌ طاووس‌ از كتاب‌ قضاءالصلاة او در فقه‌ سخـن‌ گفتـه‌ اسـت‌ (نک‌ : خوانساری‌، ٦/ ٢٦٦). از نظر رجالی‌ منتجب‌الدين‌ (همانجا) ابن‌حمزه‌ را توثيق‌ كرده‌، و كيذری‌ (١/ ٤٦٢) و علامۀ حلی‌ (مجلسی‌، ١٠٤/ ٨٦، ١٣٥) او را بسيار ستوده‌اند. اگر «نصيرالدين‌ حمزه‌» را در عبارت‌ اولياءالله‌ آملی‌ (ص‌ ٨١) همان‌ نصيرالدين‌ ابن‌ حمزة بدانيم‌ كه‌ دور از واقعيت‌ نيست‌، بايد گفت‌ او در فتح‌ طوس‌ و نيشابور به‌ دست‌ غياث‌الدين‌ و شهاب‌الدين‌ غوری‌ (٥٩٧ ق‌) در مشهد بوده‌ است‌ (قس‌: ابن‌اثير، ١٢/ ١٦٤-١٦٧). بر اساس‌ اين‌ گزارش‌ چون‌ سلطان‌ غوری‌ در مشهد از امام‌ فخررازی‌ دربارۀ جامع‌ و جفر سؤال‌ كرد، او ابن‌ حمزه‌ عالم‌ شيعی‌ مشهد را برای‌ پاسخ‌ معرفی‌ كرد و چون‌ از او پرسش‌ شد، پاسخ‌ وافی‌ داد (اولياءالله‌ آملی‌، همانجا). ناگفته‌ نماند كه‌ در برخی‌ منابع‌ ــ چنانكه‌ خواهد آمد ــ بين‌ ابن‌حمزه‌ صاحب‌ اين‌ ترجمه‌ و ديگران‌ خلط شده‌ است‌ (نک‌ : افندی‌، ٣/ ٢١٦).

آثار

١. الثاقب‌ فی‌ المناقب‌، كه‌ در معجزات‌ پيامبر (ص‌) و ائمه‌ (ع‌) تأليف‌ شده‌ و در عين‌ اينكه‌ با آثار معاصران‌ ابن‌حمزه‌ چون‌ مناقب‌ ابن‌ شهر آشوب‌ و الخرائج‌ و الجرائح‌ راوندی‌ مشتركاتی‌ دارد، احاديث‌ منفرد زيادی‌ در آن‌ وارد شده‌ است‌ (به‌ عنوان‌ نمونه‌ مقايسه‌ شود بخش‌ معجزات‌ امام‌ باقر (ع‌) از سه كتاب‌ مذكور). مؤلف‌ تأليف‌ آن‌ را ظاهراً در ٥٦٠ ق‌ به‌ پايان‌ رسانده‌ است‌ (ابن‌ حمزه‌، ٥٦ ب‌). نخستين‌ كسی‌ كه‌ از اين‌ كتاب‌ نام‌ برده‌ حسن‌ بن‌ علی‌ طبرسی‌ (سدۀ ٧ ق‌) است‌ كه‌ در دو اثر خويش‌ كامل‌ بهائی‌ و مناقب‌ الطاهرين‌ آن‌ را به‌ اشتباه‌ به‌ ابن‌حمزه‌ صاحب‌ وسيله‌ نسبت‌ داده‌ است‌ (نک‌ : خوانساری‌، ٦/ ٢٦٢-٢٦٣). مؤلفان‌ سدۀ ١٢ ق‌/ ١٨ م‌ كه‌ نسخۀ كتاب‌ را در اختيار داشته‌اند، ظاهراً مؤلف‌ آن‌ را نمی‌شناختند (نک‌ : بحرانی‌، هاشم‌، ٢٠؛ بحرانی‌، يوسف‌، ٢/ ٢٢٧؛ افندی‌، ٦/ ٤٨؛ قس‌: صدر، ٣١٨، به‌ نقل‌ از رياض‌ الابرار كمال‌الدين‌ حسينی‌ با عبارتی‌ مبهم‌)، اما در منابع‌ دو سدۀ اخير به‌ تبع‌ از صاحب‌ كامل‌ بهائی‌ معمولاً تصور شده‌ كه‌ ابن‌ حمزه‌ مؤلف‌ كتاب‌ الثاقب‌ همان‌ صاحب‌ وسيله‌ است‌ (به‌ عنوان‌ نمونه‌ نک‌ : خوانساری‌، ٦/ ٢٦٢- ٢٧٤؛ نوری‌، ١/ ٢٢٣). به‌ هر حال‌ شواهد زمانی‌ موجود در متن‌ الثاقب‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ مؤلف‌ آن‌ حدود نيم‌ قرن‌ نسبت‌ به‌ صاحب‌ وسيله‌ تأخر داشته‌ است‌، روايت‌ مؤلف‌ از شوهانی‌ (٢٤ ب‌، ٨٦ الف‌) كه‌ از مشايخ‌ معلوم‌ عبدالله‌ بن‌ حمزه‌ است‌، اين‌ اطمينان‌ را به‌ وجود می‌آورد كه‌ انتساب‌ آن‌ به‌ صاحب‌ وسيله‌ نمی‌تواند صحيح‌ باشد. از اين‌ اثر چندين‌ نسخۀ خطی‌ در كتابخانه‌های‌ گوهرشاد (فاضل‌، ٢/ ٦٥٣)، مرعشی‌ (مرعشی‌، ٨/ ٢٧) و در اصفهان‌ (روضاتی‌، ١/ ١٨١) موجود است‌ (نيز نک‌ : ملك‌، ١/ ١٨٨؛ ادبيات‌ تهران‌، ٢٥، كه‌ نسخۀ الثاقب‌ را با ترديد يا بدون‌ ترديد به‌ ابوجعفر محمد بن‌ علی‌ گرگانی‌ نسبت‌ داده‌اند؛ قس‌: آقابزرگ‌، الذريعة، ٥/ ٤)؛ ٢. الوافی‌ بكلام‌ المثبت‌ و النافی‌، تأليف‌ مختصری‌ است‌ در مسأله‌ای‌ فلسفی‌ كه‌ افندی‌ (٣/ ٢١٥) نسخه‌ای‌ از آن‌ را ديده‌ است‌؛ ٣. ايجاز المطالب‌ من‌ ابراز المذاهب‌، تأليفی‌ است‌ در رد مذاهب‌ مخالف‌ اماميه‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ كه‌ آن‌ را پس‌ از ٦٠٠ ق‌ به‌ پايان‌ برده‌ است‌. مقدس‌ اردبيلی‌ (د ٩٩٣ ق‌) نسخه‌ای‌ از اين‌ اثر را در اختيار داشته‌ و از آن‌ نقل‌ كرده‌ است‌ (صص‌ ٥٥٩، ٦٠٤؛ نک‌ : افندی‌، ٣/ ٢١٦)؛ ٤. الهادی‌ الی‌ النجاة من‌ جميع‌ المهلكات‌: همچون‌ اثر پيشين‌ در رد مذاهب‌ مخالف‌ است‌ كه‌ به‌ زبان‌ عربی‌ تأليف‌ شده‌ و پس‌ از ٦٠٠ ق‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌. مقدس‌ اردبيلی‌ (صص‌ ٥٥٩، ٦٠١، ٦٠٤) از اين‌ اثر نيز بهره‌ جسته‌ است‌؛ ٥. قضاء الصلاة كه‌ ابن‌ طاووس‌ (د ٦٦٤ ق‌) در غياث‌ سلطان‌ الوری‌ از آن‌ نقل‌ كرده‌ و آن‌ را به‌ ابن‌ حمزه‌ نسبت‌ داده‌ است‌ (نک‌ : خوانساری‌، ٦/ ٢٦٦). نقل‌ مؤلف‌ اين‌ اثر از شوهانی‌ صحت‌ انتساب‌ آن‌ را تقويت‌ می‌كند (همانجا).
در اجازات‌ بدون‌ ذكر عنوان‌، تصنيفات‌ و رواياتی‌ به‌ ابن‌حمزه‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ (نک‌ : مجلسی‌، ١٠٤/ ٨٦، ١٣٥، اجازۀ علامۀ حلی‌؛ همو، ١٠٦/ ٢٦، ٢٨، اجازۀ صاحب‌ معالم‌).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة، به‌ كوشش‌ علی‌نقی‌ منزوی‌، بيروت‌، ١٣٩٢ ق‌/ ١٩٧٢ م‌؛
ابن‌ خلكان‌، وفيات‌؛
ابن‌ اثير، الكامل‌؛
ابن‌ حمزه‌، عبدالله‌، الثاقب‌ فی‌ المناقب‌، عكس‌ نسخۀ خطی‌ موجود در كتابخانۀ جامع‌ گوهرشاد مشهد؛
ابن‌ شهر آشوب‌، محمد بن علی، المناقب‌، قم‌، المطبعة العلمية؛
ابن‌ فوطی‌، عبدالرزاق‌ بن احمد، تلخيص‌ مجمع‌ الآداب‌، به‌ كوشش‌ محمد عبدالقدوس‌ قاسمی‌، لاهور، ١٣٥٨ ق‌/ ١٩٣٩ م‌؛
ادبيات‌ تهران‌، خطی‌، ١٣٤٤ ش‌؛
افندی‌، عبدالله‌، رياض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٤٠١ ق‌؛
اولياءالله‌ آملی‌، محمد بن حسن، تاريخ‌ رويان‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٤٨ ش‌؛
بحرانی‌، هاشم‌، مدينة المعاجر، تهران‌، ١٢٩١ ق‌؛
بحرانی‌، يوسف‌، الكشكول‌، بيروت‌، ١٤٠٦ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
حسن‌ بن‌ زين‌الدين‌، الاجازة الكبيرة، نسخۀ عكسی‌ ضميمۀ بحارالانوار، ج‌ ١٠٦ (نک‌ : مجلسی‌ در همين‌ مآخذ)؛
خوانساری‌، محمدباقر، روضات‌ الجنات‌، تهران‌، ١٣٨٢ ق‌/ ١٩٦٢ م‌؛
راوندی‌، سعيد بن هبةالله، الخراج‌ و الجرائح‌، قم‌، ١٤٠٩ ق‌؛
روضاتی‌، محمدعلی‌، فهرست‌ كتب‌ خطی‌ كتابخانه‌های‌ اصفهان‌، اصفهان‌، ١٣٨٢ ق‌؛
صدر، حسن‌، تكملة امل‌ الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٤٠٦ ق‌؛
طبرسی‌، فضل‌ بن حسن، اعلام‌ الوری‌، نجف‌، ١٣٩٠ ق‌؛
فاضل‌، محمود، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانۀ جامع‌ گوهرشاد، مشهد، مشهد، ١٣٦٥ ش‌؛
كيذری‌، قطب‌الدين‌، حدائق‌ الحقائق‌، به‌ كوشش‌ عزيزالله‌ عطاردی‌، حيدرآباددكن‌، ١٤٠٣ ق‌؛
مجلسی‌، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت‌، ١٤٠٣ ق‌/ ١٩٨٣ م‌؛
مرعشی‌، خطی‌؛
مقدس‌ اردبيلی‌، احمد، حديقة الشيعة، تهران‌، انتشارات‌ علميۀ اسلاميه‌؛
ملك‌، خطی‌؛
منتجب‌الدين‌، علی‌ ابن عبیدالله، الفهرست‌، به‌ كوشش‌ عبدالعزيز طباطبائی‌، قم‌، ١٤٠٤ ق‌؛
نوری‌، حسين‌، دارالسلام‌، قم‌، ١٣٨٠ ق‌.

احمد پاكتچی‌