اِبْنِ حَمّاد، ابوحيّان‌ اسماعيل‌ بن‌ حمّاد بن‌ ابو حنيفۀ كوفی‌، قاضی‌ و فقيه‌ حنفی‌ (د ٢١٢ ق‌/ ٨٢٧ م‌). نيای‌ بزرگ‌ او اهل‌ كابل‌ بود و برخی‌ او را منسوب‌ به‌ بابل‌ يا انبار يا نسا يا ترمذ دانسته‌اند (ابن‌ نديم‌، ٢٥٥؛ ابن‌ خلكان‌، ٥/ ٤٠٥). از اسماعيل‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌: من‌ اسماعيل‌ بن‌ حمّاد ابن‌ نعمان‌ بن‌ ثابت‌ بن‌ نعمان‌ بن‌ مرزبان‌، از آزادگان‌ فارس‌ هستم‌ و خداوند هرگز ما را به‌ بردگی‌ نيفكنده‌ است‌. اسماعيل‌، فقه‌ را بر مذهب‌ جدّش‌ ابوحنيفه‌ از پدرش‌ حماد و حسن‌ بن‌ زياد فرا گرفت‌. ولی‌ جدش‌ را درك‌ نكرد (عباس‌، ٧/ ٣٤٩) و نيز از مالك‌ بن‌ مِغْوَل‌ و محمد بن‌ عبدالرحمن‌ بن‌ ابی‌ ذئب‌ و ابوشهاب‌ حنّاط حديث‌ شنيد (خطيب‌، ٦/ ٢٤٣). ابن‌حماد در ١٩٤ ق‌ قاضی‌ رصافه‌ بوده‌ (همانجا) و پس‌ از قاسم‌ بن‌ معن‌ قاضی‌ كوفه‌ شد (صيمری‌، ١٤٥) و پس‌ از محمد بن‌ عبدالله‌ انصاری‌ از جانب‌ محمد امين‌ به‌ قضاوت‌ جانب‌ شرقی‌ بغداد رسيد و مدتی‌ بعد كنار رفت‌ (خطيب‌، ٦/ ٢٤٣-٢٤٤). در ٢٠٨ ق‌ محمد بن‌ سماعه‌ ــ قاضی‌ جانب‌ غربی‌ بغداد (ابن‌نديم‌، ٢٠٥) ــ از قضاوت‌ استعفا كرد و مأمون‌ پس‌ از پذيرفتن‌ استعفای‌ او اسماعيل‌ بن‌ حماد را به‌ جای‌ او تعيين‌ كرد (طبری‌، ٨/ ٥٩٧). همچنين‌ هنگامی‌ كه‌ مأمون‌ يحيی‌ بن‌ اكثم‌ را از قضای‌ بصره‌ معزول‌ كرد، ابن‌ حماد به‌ جای‌ او تعيين‌ شد و در ٢١٠ ق‌ به‌ بصره‌ آمد (وكيع‌، ١٦٧). ابن‌ حمّاد پس‌ از سالی‌ از قضای‌ بصره‌ بركنار و عيسی‌ بن‌ ابان‌ به‌ جای‌ او منصوب‌ شد (خطيب‌، ٦/ ٢٤٤)، اما صيمری‌ می‌نويسد كه‌ او در آن‌ مقام‌ بود تا به‌ بيماری‌ فالج‌ مبتلا گرديد (ص‌ ١٤٣). ابن‌ ابی‌ الوفا (ص‌ ١٤٨) از قضاوت‌ او در رقّه‌ نيز ياد كرده‌ است‌. وكيع‌ (٢/ ١٦٧- ١٦٩) و صيمری‌ (صص‌ ١٤٣-١٤٥) از ابن‌حماد و قضات‌ او نكته‌های‌ متعدد و جالبی‌ نقل‌ كرده‌اند و اولی‌، او را سلفی‌ مذهب‌ خوانده‌ است‌. از محمد بن‌ عبدالله‌ انصاری‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ از روزگار عمر بن‌ خطاب‌ تا دوران‌ او قاضيی‌ داناتر از ابن‌ حماد نيامده‌ و او در امر قضا از حسن‌ بصری‌ نيز برتر بوده‌ است‌ (خطيب‌، ٦/ ٢٤٤؛ ذهبی‌، ميزان، ١/ ٢٢٦). ابن‌عدی‌ جرجانی‌ (١/ ٣٠٨) ابن‌حماد و پدر و جدش‌ را درشمار ضعفا آورده‌ است‌. ابن‌جوزی‌ (١/ ١١٠) و ذهبی‌ (المغنی‌، ١/ ٨٠؛ ميزان‌، ١/ ٢٢٦) نيز همين‌ قول‌ را نقل‌ كرده‌اند.
از ابن‌ حمّاد، غسان‌ بن‌ مفضل‌ غلابی‌، عمر بن‌ ابراهيم‌ ثقفی‌ (يا نسفی‌: ابن‌ ابی‌ الوفا، ٤٨)، سهل‌ بن‌ عثمان‌ عسكری‌، عبدالمؤمن‌ علی‌ رازی‌ (خطيب‌، ٦/ ٢٤٣)، زعفرانی‌ و عمر بن‌ عبدالله‌ اودی‌ روايت‌ كرده‌اند (ابن‌ ابی‌ حاتم‌، ١(١)/ ١٦٥) و ابوسعيد بردعی‌ از او فقه‌ آموخت‌ (ابن‌ ابی‌ الوفاء، ١٤٨). از سعيد بن‌ سلم‌ باهلی‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ حماد در دارالمأمون‌ گفت‌ كه‌: قرآن‌ مخلوق‌ است‌ و اين‌ دين‌ من‌ و پدر و جدّ من‌ است‌ (ابن‌ عدی‌، ١/ ٣٠٨). از سبط ابن‌ جوزی‌ نقل‌ شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ حماد اين‌ سخن‌ را از روی‌ تقيّه‌ در برابر مأمون‌ گفته‌ است‌ (صفدی‌، ٩/ ١١١). وی‌ به‌ زهد و عبادت‌ و عدل‌ در احكام‌ مشهور بود (ذهبی‌، العبر، ١/ ٢٨٤).
از آثار او الجامع‌ فی‌ الفقه‌، الردّ علی‌ القدرية، رساله‌ای‌ به‌ بستی‌ و كتاب‌ الارجاء را نام‌ برده‌اند (ابن‌ ابی‌ الوفا، ١٤٨).

مآخذ

ابن‌ ابی‌ حاتم‌، محمد بن ادریس، الجرح‌ و التعديل‌، بيروت‌، ١٣٧١ ق‌/ ١٩٥٢ م‌؛
ابن‌ ابی‌ الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن‌، ١٣٣٢ ق‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمن‌، كتاب‌ الضعفاء و المتروكين‌، به‌ كوشش‌ ابوالفداء عبدالله‌ قاضی‌، بيروت‌، ١٤٠٦ ق‌؛
ابن‌ خلكان‌، وفيات‌؛
ابن‌ عدی‌ جرجانی‌، عبدالله‌، الكامل‌ فی‌ ضعفاء الرجال‌، بيروت‌، ١٤٠٤ ق‌؛
ابن‌ نديم‌، الفهرست‌؛
خطيب‌ بغدادی‌، احمد بن علی، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ ق‌/ ١٩٣٠ م‌؛
ذهبی‌، محمد بن احمد، العبر، به‌ كوشش‌ محمد سعيد بن‌ بسيونی ‌زغلول‌،بيروت‌،١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
همو، المغنی‌ فی‌ الضعفاء، به‌ كوشش‌ نورالدين‌ عتر، حلب‌، ١٣٩١ ق‌/ ١٩٧١ م‌؛
همو، ميزان‌ الاعتدال‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد البجاوی‌، بيروت‌، ١٣٨٢ ق‌/ ١٩٦٢ م‌؛
صفدی‌، خليل‌ بن ایبک، الوافی‌ بالوفيات‌، به‌ كوشش‌ فان‌ اس‌، بيروت‌، ١٣٩٣ ق‌/ ١٩٧٣ م‌؛
صيمری‌، حسين‌ بن علی، اخبار ابی‌ حنيفة و اصحابه‌، بيروت‌، ١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
طبری‌، محمد بن جریر، تاريخ‌، به‌ كوشش‌ ابوالفضل‌ ابراهيم‌، بيروت‌، ١٩٦٠- ١٩٦٨ م‌؛
عباس‌، احسان‌، تعليقات‌ بر وفيات‌ (نک‌ : ابن‌ خلكان‌ در همين‌ مآخذ)؛
وكيع‌، محمد بن خلف، اخبار القضاة، بيروت‌، عالم‌ الكتب‌.

محمد آصف‌ فكرت‌