اِبْنِ حاج‌، ابوالبركات‌ محمد بن‌ محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ محمد بن‌ خلف‌ سلمی‌ بلفیقی‌ (٦٨٠-٧٧٠ ق‌/ ١٢٨١- ١٣٦٩ م‌)، محدث‌، فقیه‌ مالكی، مقری‌، قاضی‌، شاعر و مورخ‌ اندلسی‌. برخی‌ از مآخذ تولد او را در ٦٦٤ ق‌ و فوتش‌ را به‌ تفاوت‌ در ٧٧١، ٧٧٣، ٧٧٤ ق‌ نیز آورده‌اند (ابن‌ حجر، ٥/ ٤١٦- ٤١٨؛ نباهی‌، ١٦٦؛ ابن‌ قاضی‌، ٢٩٥). نسبت‌ سلمی‌ به‌ قبیلۀ عرب‌ سلیم‌ و نسبت‌ بلفیقی‌ به‌ بلفیق‌ (قلعه‌ای‌ در نزدیكی‌ المریه‌) است‌.
نسبت‌ او را به‌ عباس‌ بن‌ مرداس‌ از اصحاب‌ پیامبر اكرم‌ (ص‌) می‌رسانند (نباهی‌، ١٦٤). وی‌ در المریه‌ دیده‌ به‌ جهان‌ گشود و نخست‌ در زادگاهش‌ به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ (ابن‌فرحون‌، ٢/ ٢٦٩). پس‌ از آن‌ به‌ بجایه‌ رفت‌ و در آنجا از ابوعلی‌ منصور بن‌ احمد بن‌ عبدالحق‌ مشدالی‌ دانش‌ آموخت‌، سپس‌ به‌ مراكش‌ رفت‌ و مدتی‌ در سبته‌ اقامت‌ گزید (نباهی‌، همانجا). ابن‌ حاج‌ در اقراء و قضا و خطابت‌ شهرت‌ یافت‌ و در شلش‌ (٧١٠ ق‌) و نیز در مربله‌ و اسطبونه‌ به‌ برخی‌ مناصب‌ نایل‌ شد (ابن‌ قاضی‌، ٢٩٢). وی‌ بعد از مدتی‌ به‌ اندلس‌ بازگشت‌ و در مالقه مقیم‌ شد و به‌ اقراء پرداخت‌ و در همانجا بود كه‌ از ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد طنجانی‌ استماع‌ كرد (نباهی‌، ابن‌ قاضی‌، همانجاها). او در ٧٣٢ ق‌ در المریه‌ بوده‌ (ابن‌قاضی‌، ٢٩٤) و در ٧٣٥ ق‌/ ١٣٣٥ م‌، پس‌ از درگذشت‌ ابوعمرو بن‌ منظور به‌ جای‌ وی‌ در مالقه‌ به‌ قضا پرداخت‌. سپس‌ مدتی‌ در غرناطه‌ عهده‌دار قضا و خطابت‌ گردید، ولی‌ از منصب‌ قضای‌ غرناطه‌ دست‌ كشید (احتمالاً عزل‌ شد) و پس‌ از مدتی‌ اقامت‌ در آنجا به‌ المریه‌ فرستاده‌ شد. پس‌ از چندی‌ مجدداً به‌ قضای‌ غرناطه‌ منصوب‌ شد و در این‌ مدت‌ به‌ عنوان‌ سفیر بین‌ حكمرانان‌ نیز عمل‌ می‌كرد (نباهی‌، ١٦٥). ابن‌ قاضی‌ مكناسی‌ (ص‌ ٢٩٢) از یك‌ سفر دیگر وی‌ به‌ مغرب‌ پس‌ از ٧١٠ ق‌ یاد كرده‌ كه‌ در آن‌ ابن‌حاج‌ وارد فاس‌ شده‌ و از مشایخ‌ آنجا استماع‌ كرده‌ است‌. وی‌ متذكر شده‌ است‌ كه‌ ابن‌ حاج‌ در بازگشت‌ از این‌ سفر به‌ المریه‌ رفته‌ و در آنجا مجلس‌ اقراء ترتیب‌ داده‌ و مدتی‌ نیز قضای‌ برجه‌ و دلایه‌ را بر عهده‌ گرفته‌ است‌ (قس‌: ابن‌ جزری‌، ٢/ ٢٣٥؛ مقری‌، نفح‌، ٨/ ٣٥). وی‌ در پایان‌ عمر سمت‌ قضا و خطابة المریه‌ را داشت‌ و در همانجا وفات‌ یافت‌ (نباهی‌، ١٦٦).
در میان‌ مشایخ‌ ابن‌حاج‌ در علوم‌ مختلف‌ می‌توان‌ از ابوالحسن‌ ابن‌ ابی‌ العیش‌، ابوعبدالله‌ بن‌ خمیس‌ جحدری‌ شاعر، ابوجعفر بن‌ زبیر، ابوعبدالله‌ بن‌ رشید، ابوعبدالله‌ بن‌ رافع‌ و جز آنان‌ یاد كرد (ابن‌ فرحون‌، ٢/ ٢٧٠-٢٧١؛ ابن‌ جزری‌، ٢/ ٣٤٥؛ ابن‌ حجر، همانجا). ابن‌ خطیب‌ (الكتیبة، ١٢٧، الاحاطة، ٢/ ٤١٨، ٤٢٤) ادیب‌ برجستۀ اندلسی‌ و ابن‌خلدون‌ (ص‌ ٦٣) مورخ‌ بزرگ‌، ابن‌حاج‌ را استاد خود معرفی‌ كرده، او را از بزرگ‌ترین‌ محدثان‌ و فقیهان‌ و ادیبان‌ دانسته‌، به‌ شاگردی‌ وی‌ افتخار كرده‌اند (برای‌ اطلاع‌ از دیگر شاگردان‌ و راویان‌ او نک‌ : ابن‌جزری‌، ٢/ ٢٣٥، مقری‌، ازهار، ١/ ١٨٨، ٢/ ٩، ١٥؛ همو، نفح‌، ٥/ ٣٤٨، ١٠/ ٧، ٢٠٣). قطعاتی‌ از اشعار او در برخی‌ منابع‌ نقل‌ شده‌ است‌ (ابن‌ خطیب‌، الكتیبة، ١٢٨-١٣٤؛ نباهی‌، ١٦٦-١٦٧؛ ابن‌ حجر، ٥/ ٤١٨؛ ابن‌ قاضی‌، ٢٩٢- ٢٩٥؛ مقری‌، نفح‌، ٨/ ٢٩-٣١). ژیبرت‌ در مقاله‌ای‌ جامع‌ شخصیت‌ او را به‌ خصوص‌ از نظر ادبی‌ مورد بررسی‌ قرار داده‌ و فهرستی‌ از آثار وی‌ به‌ دست‌ داده‌ است‌ (ص‌ .(٤٢٢-٤٢٤چند عنوان‌ از آثار ابن‌ حاج‌ عبارتند از: الافصاح‌ فیمن‌ عرف‌ فی‌ الاندلس‌ بالصلاح‌؛ تاریخ‌ المریة كه‌ آن‌ را به‌ پایان‌ نرسانده‌ و در حاجی‌ خلیفه‌ (١/ ٣٠٣) به‌ خطا تاریخ‌ مرسیه‌ ضبط شده‌ است‌؛ تألیف‌ فی‌ اسماء الكتب‌ و التعریف‌ بمؤلفها علی‌ حروف‌ المعجم‌؛ دیوان‌ شعر با عنوان‌ العذب‌ و الاجاج‌ من‌ كلام‌ ابی‌ البركات‌ بن‌ الحاج‌ المؤتمن‌ علی‌ انباء ابناء الزمن‌ (ابن‌فرحون‌، ٢٧٢) (در مورد دیگر آثار منسوب‌ به‌ وی‌ نک‌ : همانجا؛ حاجی‌ خلیفه‌، جم‌ ؛ بغدادی‌، ٢/ ١٦٥؛ فرخ‌، ٦/ ٤٩٩؛ ژیبرت‌، همانجا).

مآخذ

ابن‌ جزری‌، محمد بن محمد، غایة النهایة فی‌ طبقات‌ القراء، به‌ كوشش‌ برگشترسر، بیروت‌، ١٣٥٢ ق‌/ ١٩٣٣ م‌؛
ابن‌ حجر، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٦ ق‌/ ١٩٦٦ م‌؛
ابن‌ خطیب‌، محمد بن عبدالله، الكتیبة الكامنة، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٦٣ م‌؛
همو، الاحاطة فی‌ اخبار غرناطة، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ عنان‌، قاهره‌، ١٣٩٤ ق‌/ ١٩٧٤ م‌؛
ابن‌ خلدون‌، التعریف‌، بیروت‌، ١٩٧٩ م‌؛
ابن‌ فرحون‌، ابراهیم‌ بن‌ علی‌، الدیباج‌ المذهب‌ فی‌ معرفة اعیان‌ علماء المذهب‌، به‌ كوشش‌ ابوالنور، قاهره‌، ١٣٩٤ ق‌/ ١٩٧٤ م‌؛
ابن‌قاضی‌ مكناسی‌، احمد بن محمد، جذوة الاقتباس‌ فی‌ ذكر من‌ حل‌ من‌ اعلام‌ مدینة فاس‌، رباط، ١٩٧٣ م‌؛
بغدادی‌، هدیه؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌؛
فروخ‌، عمر، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ١٩٨٣ م‌؛
مقری‌، احمد بن محمد، ازهار الریاض‌، به‌ كوشش‌ ابیاری‌ و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٥٨ ق‌/ ١٩٣٩ م‌؛
همو، نفح‌ الطیب‌، به‌ كوشش‌ محمد البقاعی‌، بیروت‌، ١٤٠٦ ق‌/ ١٩٨٦ م‌؛
نباهی‌ مالقی‌، ابوالحسن‌ ابن عبدالله، تاریخ‌ قضاة الاندلس‌، به‌ كوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، ١٩٥٦ م‌؛
نیز:

Gibert, Soledad, «Abu-l-Barakāt al-Balafiqī Qadi, Historiaḍor y Poeta», Al-Andalus, XXVIII.
سعیدالله‌ قره‌ بگلو