اِبْنِ جُحام‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ عباس‌ بن‌ علی‌ بن‌ مروان‌ بن‌ ماهيار ملقب‌ به‌ بزاز، مفسر، محدث‌ و فقيه‌ امامی‌. شيخ‌ طوسی‌ از وی‌ به‌ صورت‌ ابن‌ حجام‌ نام‌ برده‌ ( رجال‌، ٥٠٤؛ همو، الفهرست‌، ١٤٩)، ليكن‌ با توجه‌ به‌ اينكه‌ نجاشی‌ (ص‌ ٣٧٩) نام‌ وی‌ را ابن‌ جحام‌ ذكر كرده‌ و علامۀ حلی‌ (ص‌ ١٦١) بر اين‌ ضبط تأكيد نموده‌ است‌، احتمالاً در متن‌ رجال‌ و فهرست‌، تصحيفی‌ رخ‌ داده‌ است‌. از زندگی‌ ابن‌ جحام‌ چيزی‌ دانسته‌ نيست‌ و حتی‌ تاريخ‌ ولادت‌ و درگذشت‌ و همچنين‌ خاستگاه‌ وی‌ نيز نامعلوم‌ است‌. از آنجا كه‌ در مآخذ از ميان‌ شاگردان‌ ابن‌ جحام‌ تنها به‌ هارون‌ بن‌ موسی‌ تلعكبری‌ اشاره‌ شده‌ است‌ و او در ٣٢٨ ق‌/ ٩٤٠ م‌ از ابن‌جحام‌ سماع‌ حديث‌ كرده‌ و به‌ دريافت‌ اجازه‌ نائل‌ شده‌ است‌، می‌توان‌ دريافت‌ كه‌ درگذشت‌ ابن‌ جحام‌ پس‌ از اين‌ تاريخ‌ بوده‌ است‌ (طوسی‌، رجال‌، همانجا). نجاشی‌ (همانجا) علاوه‌ بر اينكه‌ ابن‌ جحام‌ را دوبار توثيق‌ كرده‌، برای‌ وی‌ تعبير كثير الحديث‌ را نيز به‌ كار برده‌ است‌. علامۀ حلی‌ (همانجا) و حسن‌ بن‌ علی‌ حلی‌ (ص‌ ٣١٧) نيز او را توثيق‌ كرده‌اند. در هيچ‌ يك‌ از منابع‌ قديمی‌ كه‌ دربارۀ ابن‌ جحام‌ سخن‌ گفته‌اند، از مشايخ‌ و استادان‌ وی‌ نامی‌ برده‌ نشده‌ است‌، ليكن‌ با توجه‌ به‌ اسناد پاره‌ای‌ از احاديثی‌ كه‌ از آثار وی‌ به‌ جای‌ مانده‌، می‌توان‌ دريافت‌ كه‌ وی‌ نزد كسانی‌ چون‌ ابن‌ عُقده‌، محمد بن‌ جعفر رزّاز، حسن‌ بن‌ محمد بن‌ جمهور عمّی‌، احمد بن‌ ادريس‌ قمی‌، علی‌ بن‌ سليمان‌ زُراری‌، محمد بن‌ هُمام‌ اسكافی‌، محمد بن‌ جرير طبری‌، محمد بن‌ عثمان‌ بن‌ ابی‌ شيبه‌ و محمد بن‌ قاسم‌ بن‌ سلام‌ و ديگر بزرگان‌ آن‌ عصر تحصيل‌ و استماع‌ حديث‌ كرده‌ است‌ (استرابادی‌، ١/ ٢٨٠، ٢٩٧، ٣٠٨، ٣١٤، ٣٨٥، ٤٣٢، ٤٣٤، ٢/ ٧١٥). از آنجا كه‌ در برخی‌ نسخه‌های‌ رجال‌ شيخ‌ طوسی‌، ابن‌جحام‌ از مردم‌ باب‌ الطاق‌ بغداد، شمرده‌ شده‌ (قهپايی‌، ٥/ ٢٣٨؛ قس‌: طوسی‌، رجال‌، همانجا) و از طرفی‌ جمعی‌ از استادان‌ مهم‌ وی‌ در بغداد می‌زيسته‌اند، به‌ نظر می‌رسد كه‌ وی‌، لااقل‌ بخشی‌ از عمر خود را در آنجا سپری‌ كرده‌ باشد. احتمالاً وی‌ به‌ جهت‌ روايت‌ از عبدالعزيز بن‌ يحيی‌ جلودی‌، سفری‌ نيز به‌ بصره‌ داشته‌ است‌ (نک‌ : استرابادی‌، ١/ ٣٠٩؛ طوسی‌، الفهرست‌، ١١٩).

آثار

ابن‌جحام‌ در فقه‌، حديث‌، تفسير و قرائت‌، دارای‌ آثاری‌ بوده‌ كه‌ می‌توان‌ از بين‌ آنها به‌ المقنع‌ در فقه‌، كتاب‌ الاصول‌، كتاب‌ الاوائل‌، التفسير الكبير، كتاب‌ قرائة اميرالمؤمنين‌، كتاب‌ قرائة اهل‌ البيت‌ و كتاب‌ الناسخ‌ و المنسوخ‌ اشاره‌ كرد (طوسی‌، همان‌، ١٤٩-١٥٠). نيز وی‌ كتابی‌ به‌ نام‌ تأويل‌ مانزل‌ فی‌ النبی‌ و آله‌ تأليف‌ كرده‌ است‌ (همان‌، ١٤٩) كه‌ نجاشی‌ (ص‌ ٣٧٩) از آن‌ به‌ نام‌ مانزل‌ من‌ القرآن‌ فی‌ اهل‌ البيت‌ ياد كرده‌، بی‌آنكه‌ آن‌ را ديده‌ باشد و به‌ نقل‌ از ديگران‌، حجم‌ كتاب‌ را ٠٠٠‘١ برگ‌ ذكر كرده‌ است‌. بنابر گفتۀ ابن‌ طاووس‌ ( اليقين‌، ٧٩) كه‌ خود نسخه‌ای‌ از آن‌ كتاب‌ را در اختيار داشته‌، اين‌ كتاب‌ در دو مجلد بزرگ‌ و شامل‌ ده جزء بوده‌ است‌. ابن‌طاووس‌ و نيز حسن‌ بن‌ سليمان‌ حلی‌ كه‌ نسخۀ ابن‌ طاووس‌ به‌ دست‌ وی‌ رسيده‌ در آثار خود، از اين‌ كتاب‌ نقل‌ می‌كنند (ابن‌ طاووس‌، سعدالسعود، ٩٠؛ همو، محاسبة النفس‌، ١٨؛ حلی‌، حسن‌ بن‌ سليمان‌، ١٧٢). همچنين‌ نسخۀ ناقصی‌ از آن‌ نزد استرابادی‌ بوده‌ (١/ ٢٨٤) كه‌ وی‌ بيشتر آن‌ را در تأويل‌ الآيات‌ آورده‌ است‌. ابن‌ طاووس‌ از مختصر اين‌ كتاب‌ نيز نام‌ برده‌ و از آن‌ استفاده‌ كرده‌ است‌ ( سعدالسعود، ١٠٩). آقابزرگ‌ (٤/ ٢٤٢) نسخۀ ناقصی‌ را كه‌ در آن‌ از شيخ‌ كلينی‌ و نيز كتاب‌ القراآت‌ سياری‌، نقل‌ شده‌ و نزد سيد هبةالدين‌ شهرستانی‌ موجود بوده‌، نسخه‌ای‌ از كتاب‌ ابن‌جحام‌ دانسته‌ است‌، ليكن‌ احتمالاً وی‌ نسخه‌ای‌ از كتاب‌ تأويل‌ الآيات‌ الظاهرة را كه‌ دارای‌ اين‌ مشخصات‌ بوده‌، مشاهده‌ كرده‌ است‌. سزگين‌ نسخه‌ای‌ خطی‌ از كتاب‌ حديث‌ محمد بن‌ عباس‌ بن‌ تجيح‌ را معرفی‌ كرده‌ و احتمال‌ می‌دهد كه‌ اين‌ شخص‌ همان‌ ابن‌جحام‌ باشد (GAS, I/ ١٧٧)، در صورتی‌ كه‌ بنابر مشخصاتی‌ كه‌ خطيب‌ (٣/ ١١٨) از اين‌ فرد به‌ دست‌ می‌دهد، می‌توان‌ دريافت‌ كه‌ وی‌ كسی‌ غير از ابن‌ جحام‌ است‌.

مآخذ

آقابزرگ‌، الذريعة؛
ابن‌ طاووس‌، علی‌ بن موسی، سعدالسعود، نجف‌، ١٣٦٩ ق‌/ ١٩٥٠ م‌؛
همو، محاسبة النفس‌، تهران‌، ١٣١٩-١٣٢٠ ق‌؛
همو، اليقين‌، نجف‌، ١٣٦٩ ق‌/ ١٩٥٠ م‌؛
استرابادی‌، شرف‌الدين‌ علی‌، تأويل‌ الآيات‌ الظاهرة فی‌ فضائل‌ العترة الطاهرة، قم‌، مدرسة الامام‌ المهدی‌؛
حلی‌، حسن‌ بن‌ سليمان‌، مختصر بصائر الدرجات‌، نجف‌، ١٣٧٠ ق‌/ ١٩٥٠ م‌؛
حلی‌، حسن‌ بن‌ علی‌، رجال‌، به‌ كوشش‌ جلال‌الدين‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٤٢ ش‌؛
خطيب‌ بغدادی‌، احمد بن علی، تاريخ‌ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ ق‌/ ١٩٣٠ م‌؛
طوسی‌، محمد بن حسن، رجال‌، نجف‌، ١٣٨٠ ق‌؛
همو، الفهرست‌، به‌ كوشش‌ محمدصادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌، مكتبة المرتضوية؛
علامۀ حلی‌، حسن‌ بن یوسف، رجال‌، نجف‌، ١٣٨١ ق‌؛
قهپايی‌، عنايت‌الله‌، مجمع‌ الرجال‌، به‌ كوشش‌ ضياءالدين‌ اصفهانی‌، اصفهان‌، ١٣٨٧ ق‌؛
نجاشی‌، احمد بن علی، رجال‌، قم‌، ١٤٠٧ ق‌؛
نيز:

GAS.
حسن‌ انصاری‌