اِبْنِ بِرْزالی‌، ابومحمد علم‌الدين‌ قاسم‌ بن‌ محمد بن‌ يوسف‌ برزالی‌ دمشقی‌ (٦٦٥- ٧٣٩ ق‌/ ١٢٦٧- ١٣٣٨ م‌)، مورخ‌ و محدث‌ شافعی‌ دمشق‌. نياكان‌ او از اشبيليۀ اندلس‌ و از قبيلۀ «بِرزاله‌» بوده‌اند، اما روشن‌ نيست‌ در چه‌ زمانی‌، به‌ دمشق‌ كوچ‌ كرده‌اند. شهرت‌ آنان‌ به‌ برزالی‌ و اشبيلی‌ به‌ دليل‌ ياد شده‌ است‌ (زبيدی‌، ٧/ ٢٢٥). پدرش‌ شهاب‌الدين‌ محمد برزالی‌ نيز از محدثان‌ و عالمان‌ شام‌ بود (ابن‌ تغری‌ بردی‌، ٩/ ٣١٩). قاسم‌ در دمشق‌ زاده‌ شد (ابن‌ فوطی‌، ٤/ ٦١١) و در كودكی‌ از پدرش‌ و نيز از قاضی‌ عزالدين‌ بن‌ صائغ‌ حديث‌ آموخت‌. آنگاه‌ فقه‌ را نزد تاج‌الدين‌ فزاری‌ و قرائات‌ را نزد علی‌ الرضی‌ بن‌ دبوقا به‌ خوبی‌ آموخت‌ (ابن‌ حجر، ٤/ ٢٧٧). در ٦٨٥ ق‌/ ١٢٨٦ م‌ به‌ حلب‌ و مصر سفر كرد، در ٦٨٨ ق‌ به‌ حج‌ رفت‌ و از مشايخ‌ مكه‌ و مدينه‌ نيز حديث‌ شنيد. پس‌ از آن‌ چهار بار ديگر حج‌ گزارد (كتبی‌، ٣/ ١٩٦، ١٩٧). ابن‌ برزالی‌، صحيح‌ بخاری‌ و جامع‌ ترمذی‌ و سنن‌ ابن‌ ماجه‌ و برخی‌ از كتب‌ روايی‌ مشهور و مسانيد را از عزالدين‌ ابوالعباس‌ احمد بن‌ محيی‌ الدين‌ ابراهيم‌ بن‌ عمر فاروثی‌ واسطی‌ آموخت‌ (ابن‌ كثير، ١٣/ ٣٤٢). وی‌ كه‌ به‌ شنيدن‌ و حفظ و نقل‌ حديث‌ دلبستگی‌ وافر داشت‌ به‌ شهرهای‌ بسيار ديگر مانند: بعلبك‌، بيت‌المقدس‌، حَماة و اسكندريه‌ سفر كرد و از محدثان‌ آن‌ ديار حديث‌ آموخت‌. سرانجام‌ خود از حافظان‌ حديث‌ و محدثان‌ بنام‌ گرديد و در «دارالحديث‌ النوريه‌» و «دارالحديث‌ النفيسية» به‌ تدريس‌ پرداخت‌ (حسينی‌ دمشقی‌، ٢٠؛ ابن‌ حجر، ٤/ ٢٧٧؛ كتبی‌، ٣/ ١٩٦- ١٩٨).
ابنِ برزالی‌ به‌ كثرت‌ روايت‌ و نقل‌ حديث‌ از راويان‌ بسياری‌ شهرت‌ دارد؛ گفته‌ شده‌ كه‌ وی‌ از حدود دو هزار تن‌ حديث‌ شنيده‌ و از هزار محدث‌ اجازۀ روايت‌ داشته‌ است‌ (ابن‌ حجر، ٢٧٧- ٢٧٨). بنام‌ترين‌ استادان‌ و مشايخ‌ او، افزون‌ بر افراد ياد شده‌، عبارتند از: قاسم‌ اربلی‌، احمد بن‌ ابی‌ الخير، ابن‌ ابی‌ عمر مقدسی‌، ابن‌ علان‌، ابن‌ شيبان‌، ابن‌ بخاری‌، عزّ حرانی‌، ابن‌ خلكان‌، فخرالدين‌ بن‌ لقمان‌، محيی‌الدين‌ بن‌ عبدالظاهر، علی‌ بن‌ محمود بن‌ حسين‌ بن‌ نبهان‌ (علاءالدين‌ شاعر)، رشيدالدين‌ فارقی‌، قطب‌الدين‌ قسطلانی‌، قاضی‌ القضاة خويی‌، شمس‌الدين‌ اصفهانی‌، احمد بن‌ يحيی‌ بن‌ اسماعيل‌ كلابی‌ حلبی‌، خضر بن‌ حسن‌ بن‌ علی‌، يوسف‌ بن‌ يحيی‌، محمود بن‌ عبدالله‌ ابوالثناء مراغی‌ و صدركبير ابوالغنائم‌ محمد بن‌ مسلم‌ مكی‌ (حسينی‌ دمشقی‌، ١٩؛ كتبی‌، ١/ ١١٠، ٢/ ٩٣، ١٧٩، ٢٩٢، ٣/ ٣١١، ٤١٣، ٤/ ٣٨؛ سبكی‌، ٨/ ٣٦٥، ٣٦٩، ٩/ ٣٤؛ ابن‌ كثير، ١٣/ ٢٩٩). برخی‌ از كسانی‌ كه‌ وی‌ از آنان‌ اجازۀ روايت‌ يافته‌ است‌ عبارتند از: ابن‌ عبدالدائم‌، نجيب‌ عبداللطيف‌، ابن‌ ابی‌ اليسر، ابن‌ عزون‌، ابن‌ علاق‌ (حسينی‌ دمشقی‌، ٢٠)، قاضی‌ القضاة شمس‌الدين‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ شرف‌الدين‌ حنفی‌، ابن‌ مالك‌ (صاحب‌ الفية) و قاضی‌ القضاة شمس‌الدين‌ حنبلی‌ (همو، ١٣/ ٢٦٧- ٢٦٨، ٢٧٧).
از ابن‌ برزالی‌ به‌ نيكی‌، دين‌داری‌، پارسايی‌ و دانش‌ ياد شده‌ است‌. ابن‌ كثير گويد وی‌ دارای‌ خط زيبايی‌ بود، و نزد استادان‌ و قاضيان‌ اعتبار فراوانی‌ داشت‌. ابن‌ كثير همچنين‌ نقل‌ می‌كند كه‌ ابن‌ تيميه‌ در مقام‌ بيان‌ اعتبار منقولات‌ ابن‌ برزالی‌ گفته‌ است‌: روايت‌ برزالی‌ مانند نقشی‌ بر سنگ‌ است‌ (١٤/ ١٨٥). ابن‌ برزالی‌ كتابخانۀ قابل‌ توجهی‌ داشته‌ و بسياری‌ از كتابها را با خط خود نگاشته‌ بوده‌ است‌. او تمام‌ كتابهايش‌ را بر دارالحديث‌ السنية و دارالحديث‌ القوصية وقف‌ كرد (همو، ١٤/ ١٨٦).
ابن‌ برزالی‌ در خليص‌ (قلعه‌ای‌ بين‌ مكه‌ و مدينه‌) در حال‌ احرام‌ درگذشت‌ و با احترام‌ بسيار به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (كتبی‌، ٣/ ١٩٨).
ابن‌ برازالی‌ از تاريخ‌ نگاران‌ بنام‌ نيز هست‌. مشهورترين‌ اثر تاريخی‌ او كتاب‌ المقتضی‌ لتاريخ‌ ابی‌ شامة است‌ كه‌ ادامۀ تاريخ‌ الروضتين‌ تأليف‌ شهاب‌الدين‌ ابوشامۀ مقدسی‌ (د ٦٦٥ ق‌/ ١٢٦٦ م‌) است‌. اين‌ كتاب‌ از سال‌ مرگ‌ ابوشامة، كه‌ سال‌ تولد ابن‌ برزالی‌ است‌، حوادث‌ را پی‌گيری‌ كرده‌ و تا ٧٣٨ ق‌/ ١٣٣٧ م‌ ادامه‌ داده‌ است‌. كُتبی‌ (د ٧٦٤ ق‌/ ١٣٦٢ م‌) گفته‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ در ٥ مجلد است‌ (٣/ ١٩٧)، اما تنها دو جزء آن‌ كه‌ مجموعاً حوادث‌ سالهای‌ ٦٦٥ تا ٧٢٠ ق‌/ ١٢٦٧ تا ١٣٢٠ م‌ را شامل‌ می‌شود در كتابخانۀ وزارت‌ معارف‌ قاهره‌ موجود است‌ (جامعه‌، ٢/ ١٠٢). اثر ديگر ابن‌ برزالی‌ تلخيص‌ تاريخی‌ است‌ در شرح‌ حال‌ دانشمندان‌ از ٦٠١ تا ٧٣٦ ق‌ كه‌ نسخۀ خطی‌ آن‌ در برلين‌ موجود است‌ ( آلوارت‌، شم‌ ٩٤٤٨). كتاب‌ ديگر او معجم‌ البلدان‌ و القری‌ نام‌ دارد كه‌ شمس‌الدين‌ محمد بن‌ علی‌ بن‌ احمد بن‌ طولون‌ مورخ‌ (د ٩٥٣ ق‌/ ١٩٤٦ م‌) از آن‌ بهره‌ گرفته‌ است‌ (عزاوی‌، ٢/ ٥٢٧). او ذيلی‌ بر كتاب‌ تاريخ‌ مرآة الزمان‌ فی‌ تاريخ‌ الاعيان‌ تأليف‌ سبط ابن‌ جوزی‌ (د ٦٥٤ ق‌/ ١٢٥٦ م‌) نگاشته‌ است‌ (حاجی‌ خليفه‌، ٢/ ١٦٤). جزوه‌ای‌ با عنوان‌ تسمية من‌ شهد بدراً در دارالكتب‌ الظاهريۀ دمشق‌ وجود دارد كه‌ احتمال‌ داده‌ شده‌ است‌ از ابن‌ برزالی‌ باشد (ظاهريه‌، ١/ ٤٦- ٤٧).
آثار ديگر ابن‌ برزالی‌ از اين‌ قرارند: المعجم‌ الكبير. اين‌ كتاب‌ شهرت‌ فراوانی‌ داشته‌ و ابن‌ كثير در كتاب‌ البداية و النهاية شرح‌ حال‌ برخی‌ از شخصيتهای‌ رجالی‌ را از اين‌ معجم‌ نقل‌ كرده‌ و بنا بر گفتۀ ابن‌ حجر اين‌ اثر متجاوز از ٢٠ مجلد بوده‌ است‌ (٤/ ٢٧٨). از اين‌ كتاب‌ اطلاعی‌ در دست‌ نيست‌، جز اينكه‌ احتمال‌ داده‌ شده‌ است‌ كه‌ برخی‌ از صفحات‌ و یا اجزاء آن‌ در كتابخانۀ ظاهريه‌ موجود باشد (جامعه‌، ٢/ ١٠٢)؛ معجم‌ البرزالی‌، كه‌ نسخۀ خطی‌ آن‌ در كتابخانۀ ظاهريۀ دمشق‌ موجود است‌ (ظاهريه‌، ١/ ٢٢٨- ٢٢٩)؛ الوفيات‌، خطی‌ (زركلی‌، ٦/ ١٧؛ GAL, S, II/ ٣٥)؛ الشروط، خطی (GAL, S، همانجا)؛ ثلاثيات‌ من ‌مسند احمد (همانجا)؛ العوالی‌ المسندة، خطی‌ (GAL, II, ٤٥)؛ بانكيپور، II/ ١٩٤-١٩٦) و الاربعون‌ البلدانية (كحاله‌، ٨/ ١٢٥).

مآخذ

ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌؛
ابن‌ حجر، احمد بن علی، الدررالكامنة، به‌ كوشش‌ محمد عبدالمعيد خان، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٣ ق‌/ ١٩٧٣ م‌؛
ابن‌ فوطی‌، عبدالرزاق‌ بن احمد، تلخيص‌ مجمع‌ الآداب‌ فی‌ معجم‌ الالقاب‌، به‌ كوشش‌ مصطفی‌ جواد، دمشق‌، ١٣٨٢ ق‌/ ١٩٦٢ م‌؛
ابن‌ كثير، البداية؛
جامعه‌، خطی‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١ م‌؛
حسينی‌، دمشقی‌، احمد بن علی، ذيل‌ تذكرة الحفاظ، بيروت‌، داراحياء التراث‌ العربی‌؛
زبيدی‌، تاج‌ العروس‌؛
زركلی‌، خيرالدين‌، الاعلام‌، بيروت‌، ١٩٧٦ م‌؛
سبكی‌، عبدالوهاب‌ بن علی، طبقات‌ الشافعية، به‌ كوشش‌ عبدالفتاح‌ محمدالحلو و محمود محمد الطناجی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ ق‌/ ١٩٦٤ م‌؛
ظاهريه‌، خطی‌؛
عزاوی‌، عباس‌، «مورخ‌ الشام‌»، مجلة مجمع‌ العلمی‌ العربی‌، دمشق‌، س ٢٠، ١٩٤٥ م‌؛
كتبی‌، محمد بن شاکر، فوات‌ الوفيات‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌، ١٩٧٣ م‌؛
كحاله‌، عمر رضا، معجم‌ المؤلفين‌، بيروت‌، ١٩٥٧ م‌؛
نيز:

Ahlwardt;
Bankipore;
GAL;
GAL, S.
حسن‌ يوسفی‌ اشكوری‌