اِبْنِ اَبی زَید، ابومحمد عبدالله بن ابی زید عبدالرحمن قیروانی (٣١٠-٣٨٦ق / ٩٢٢-٩٩٦م)، پیشوای مذهب مالكی عصر خود در قیروان. وی از نَفْزۀ ‌اندلس بود (یاقوت، ٥ / ٢٩٦). بروكلمان زادگاه او را نِفزاوه (واقع در افریقیه: یاقوت، همانجا) و تولدش را (٣١٦ق / ٩٢٨م) می‌داند (GAL, I / ١٨٧;
GAL, S, I / ٣٠١). بنابر آنچه مشهور است وی در قیروان زاده شد و از فقیهان آن شهر فقه آموخت. پس به سفر رفت و حج گزارد. از استادان او می‌توان اینان را نام برد: ابوبكر بن لبّاد، ابوالفضل قیسی، محمد بن مسرور بن عسّال، عبدالله بن مسرور، حجّام، قطّان، ابیانی، زیادبن موسی، ابوالعرب، احمد بن ابی سعید (ابن فَرحون، ١ / ٤٢٨) و عباس بن عیسی (نَباهی، ٩٢). از ابوعثمان سعید اعناقی قرطبی (مقری، ٥ / ٦٣٣)، ابوسعیدبن اعرابی، محمد بن فتح، حسن بن نصر سوسی (ذهبی، سیر، ١٧ / ١٠)، درّاس بن اسماعیل و سعدون بن احمد خولانی (قاضی عیاض، ١ / ٢٠٤، ٤ / ٣٩٥) نیز حدیث شنید. ابن ابی زید به زودی ریاست دین و دنیا یافت، چنانكه از هر سوی به قصد آموزش به محضر او می‌شتافتند (ذهبی، العبر، ٣ / ٤٣): ابن ندیم معاصر وی، او را از فضلای روزگار خویش دانسته است (ص ٢٨٣). همچنین از او به عنوان شیخ مغرب، امام كبیر، مالك اصغر (صغیر) (یافعی، ٢ / ٤٤١؛ ابواسحاق شیرازی، ٣٥؛ ذهبی، سیر، همانجا) یاد كرده‌اند. ابن ابی زید جامع مذهب امام مالك و شارح اقوال وی بود (ابن فرحون، ١ / ٤٢٧؛ ابن تغری بردی، ٤ / ٢٠٠) و با تبیین مذهب مالكی گسترش آن را آسان ساخت و حامی ‌و مدافع آن مذهب شد (ابن فرحون، همانجا) و به قول ذهبی ریاست این مذهب بر وی ختم شد (العبر، همانجا).
وی تحت تأثیر تصوف نیز قرار گرفته بود، ولی با تندرویها و كرامات متصوفه مخالف بود (EI٢). ابن ابی زید دارای دانشی گسترده، حافظه‌ای خوب، محفوظاتی بسیار و قلمی ‌فصیح بود و به آنچه می‌گفت معرفت داشت؛ صالح، عفیف و پرهیزگار بود (ابن‌فرحون، ابن‌تغری بردی، همانجاها). در اصول بر شیوۀ گذشتگان بود، ولی از علم كلام چیزی نمی‌دانست و تأویل نمی‌كرد (ذهبی، سیر، ١٧ / ١٢). ظاهراً میان او و ابن‌تبان یكی دیگر از علمای قیروان معارضه‌ای بوده است، چنانكه نوشته‌اند، وقتی بر سر مسأله‌ای در ایمان كه بر علمای قیروان عرضه شده بود، میان آن دو خلاف افتاد (قاضی، عیاض، ٤ / ٥٣٦). گفته‌اند كه علی‌بن احمدبن اسماعیل معتزلی بغدادی به ابن ابی زید نامه نوشت و او را به پیروی از آرای خویش فراخواند، اما ابن ابی‌زید آن را رد كرد. رد او فشرده‌ای است از عقیدۀ اشعریان مغرب كه مقدمۀ كتاب الرسالۀ او را تشكیل داده است (همو، ١ / ٥١). علی بن ابوعبدالله قطّان در منزلت ابن ابی زید گفته است كه از او تقلید نكردم تا آنكه نسایی را دیدم كه از او تقلید می‌كند (ابن‌فرحون، ١ / ٤٢٨).
ابن ابی زید مدرسۀ سحنون را بازسازی و احیا كرد و بر اثر كوشش او عدۀ طلاب آن مدرسه افزایش یافت (قاضی عیاض، ١ / ١٤) گروهی از اهل قیروان، ‌اندلس، سبته و مغرب از او فقه آموختند. از شاگردان و مستمعان او عبدالرحیم بن عجوز فقیه سبتی، عبدالله بن غالب فقیه سبتی، عبدالله‌بن ولید انصاری، ابوبكر احمد بن عبدالرحمن خولانی (ذهبی، سیر، ١٧ / ١٠-١١)، ابوسعید بن ابوهاشم (ابواسحاق شیرازی، ١٣٥)، ابوالمطرّف عبدالرحمن بن وثیق (قاضی عیاض، ٤ / ٦٥٩)، احمد بن محمد طلمنكی (ذهبی، تذكرة الحفاظ، ٣ / ١٠٩٨)، محمد بن فتوح اَزْدی حمیدی، محمد بن سعید اموی قُرطبی، محمد بن عبدالله معافری قرطبی (مقری، ٢ / ١١٣، ١٤٠، ٢٣٩)، ابوالحكم منذربن منذر كنانی، ابن جعفری (شكیب ارسلان، ٢ / ٧٦، ٣ / ٢٤)، ابوالحسن منمّر (فروخ، ٤ / ١٧٥)، خلف بن ابی القاسم ازدی براذعی، ابوالولید عبدالله معروف به ابن فرضی، مكی بن ابی طالب (همو، ٤ / ١٨١، ٣٣٧، ٤٧٦) و جز آنان را نام برده‌اند. ابن مجاهد بغدادی و گروهی دیگر از او اجازه گرفته‌اند (ابن فرحون، همانجا) وی در فاس (GAL, I / ١٨٧) یا قیروان (فروخ، ٤ / ٣٠٧؛ ابن قنفذ، ٢٢١) درگذشت و در خانۀ خویش دفن شد (همانجا) و استادش ابوبكر بن لبّاد او را مرثیه گفت كه نیفری ابیاتی از آن را نقل كرده است (١ / ٣٤). بعضی وفات او را در ٣٨٩ق / ٩٩٩م دانسته‌اند (یافعی، ٢ / ٤٤١). مهم‌ترین اثر ابن ابی زید الرّسالة در فقه مالكی است كه آن را در ٣٢٧ق / ٩٣٩م برای محرّز بن خلف تونسی تألیف كرده است (مخلوف، ٩٦). نیفری می‌نویسد كه ابن ابی زید الرّسالة را برای آموزش فقه به كودكان و در دو نسخه نوشت، یكی را برای ابوبكر ابهری امام مالكیه در بغداد و نسخۀ دیگر را برای ابوبكر بن زرب به قُرطبه فرستاد. ابهری از دریافت آن ابراز شادمانی كرد و كتاب و مؤلف آن را ستود و دستور داد تا آن را به بهایی گران خریدند و به وزن رساله دینار نهادند كه ٣٠٠ دینار و‌ اندی شد (١ / ٣٤). الرسالة بارها چاپ شده است، از جمله در بولاق، ١٣١٤ق، قاهره، ١٣٢٠ و ١٣٣١ق، فاس، بدون تاریخ (سركیس، ٣٢). الرسالة در ١٩١٤م به كوشش ادموند فانیان به فرانسوی ترجمه و در پاریس چاپ شده است. همچنین متن عربی و ترجمۀ فرانسوی آن توسط برشه در الجزیره به چاپ رسیده است. قسمتهایی از یك بخش این كتاب كه باكورة السعد نام دارد، با ترجمۀ انگلیسی آن تحت عنوان «گامهای نخستین در فقه اسلامی»‌ در ١٩٠٦م توسط راسل و عبدالله مأمون سهروردی در لندن چاپ شد. از این كتاب نسخه‌های متعدد خطی در كتابخانه‌های جهان موجود است (GAS, I / ٤٧٨;
GAL, S, I / ٣٠١). بر این رساله شرحهای متعددی نوشته‌اند كه سزگین ١٥ شرح آن را به تفصیل یاد كرده است (GAS, I / ٤٧٩-٦٨٠؛ نیز نك‌ ‌: GAL, S, I / ٣٠١-٣٠٢). برخی از آثار برجای ماندۀ ابن ابی زید اینهاست: النوادر و الزیادات علی ما فی المدونة و غیره من الامهات كه نسخۀ خطی مربوط به سدۀ ٦ق / ١٢م به خط ‌اندلسی در ایاصوفیه و عكس آن در قاهره موجود است (سید، ١ / ٢٨٢-٢٨٤). همچنین نسخه‌ای كهن، ولی ناقص از النوادر در كتابخانۀ آصفیه (تذكرة النوادر، ٥٤) و نیز ٤٣ دفتر از آن در قیروان و ٢ جزء از آن در تطوان (در مغرب) موجود است (گنون، ١(٢) / ١٧٤؛ شبوح، ٢(٢) / ٣٦٦)؛ مختصر من واجب امور الدیانة كه نسخۀ خطی مربوط به سدۀ ٨ق / ١٤م به خط مغربی در كتابخانۀ مركزی و مركز اسناد دانشگاه تهران نگهداری می‌شود (مركزی و مركز اسناد، ١٦ / ٣٦١)؛ الذب علی مذهب مالك، خطی، موجود در كتابخانۀ چستربیتی (آربری، V / ١٥٦)؛ العقیدة، در اصول دین كه نسخۀ خطی آن در كتابخانۀ اسكوریال موجود است (غزیری، I / ٧٨).
محمد فرزند ابن ابی زید نیز اهل فضل و كمال بود و كتاب المدخل الی علم الدین و الدیانة از اوست (GAL, I / ١٨٨؛ فروخ، ٤ / ١٨١).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة؛
ابن خلدون، مقدمه، بیروت، دارالفكر؛
ابن فرحون، ابراهیم، الدیباج المُذهّب، به كوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
ابن قنفذ، احمدبن حسن، الوفیات، به كوشش عادل نویهض، بیروت، ١٣٩٠ق / ١٩٧١م؛
ابن ندیم، الفهرست، بیروت، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، بغداد، ١٣٥٦ق / ١٩٣١م؛
تذكرة النوادر، حیدرآباد دكن، ١٣٥٠ق / ١٩٣١م؛
ذهبی شمس‌الدین محمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنووط و محمد نعیم العرقوسی، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
همو، العبر، به كوشش فؤاد سید، كویت، ١٩٦١م؛
سركیس، چاپی؛
سید، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛
شبوح، ابراهیم، «سجل قدیم لمكتبة جامع القیروان»، مجلة معهد المخطوطات العربیة، قاهره، ١٣٧٦ق / ١٩٥٦م؛
شكیب ارسلان، امیر، الحلل السندسیة، بیروت، دارمكتبة الحیاة؛
فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ١٩٨٤م؛
قاضی عیاض، ابوالفضل، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بُكَیر محمود، بیروت، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
گنون، عبدالله، «المخطوطات العربیة فی تطوان»، مجلة معهد المخطوطات العربیة، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٥م؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزكیة، قاهره، ١٣٤٩ق / ١٩٣٠م؛
مركزی و مركز اسناد، خطی؛
مقری، احمدبن محمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
نباهی، علی بن عبدالله، تاریخ قضاة الاندلس، به كوشش لوی پرووانسال، قاهره، ١٩٤٧م؛
نیفری، محمد، عیون الاریب، تونس، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان، حیدرآباد دكن، ١٣٣٧-١٣٣٩م؛
یاقوت، بلدان، بیروت، ١٩٥٧م؛
نیز:

Arberry;
Casiri Michaelis, Bibliothecae Arabico-Hispanae, reprint ١٩٦٩;
EI٢;
GAL;
GAL, S;
GAS.

محمدآصف فکرت