اِبْن اَبی سَمّال، عنوان دو تن از محدثان شیعی در سدۀ ٢ق / ٨م به نامهای ابراهیم و اسماعیل، فرزندان ابوبكر محمد بن ربیع بن سِمْعان بن هُبَیرة بن مُساحقِ اَزْدی اسدی. سلسله نسب این خاندان به قبیلۀ بنی اسد می‌رسد (ابن حزم، ١٩٤-١٩٥). این خاندان در كوفه از كهن‌ترین خاندانهای شیعی بوده و در سده‌های نخستین اسلامی راویان و مؤلفان چندی از آن برخاسته‌اند (بحرالعلوم، ٢ / ٣٢). سمعان نیای ابراهیم و اسماعیل به ابوسمّال معروف بود كه یعقوبی (١ / ٢٦٨) او را شِمعان آورده است. به نظر می‌رسد كه به همین دلیل آن دو به ابن ابی سّمال شهرت یافته‌اند و همین شخص بوده است كه در روزگار امام علی (ع) در كوفه می‌زیست و احتمالاً از یاران و شیعیان آن حضرت بوده است. از برخی روایات تاریخی چنین برمی‌آید كه او چندان پای‌بند مسائل دینی نبوده است. گفته شده است كه سمعان یك بار در ماه رمضان به روزه‌خواری و باده‌گساری نشست و هنگامی كه علی (ع) وی را فراخواند، گریخت (ابن‌قتیبه، الشعر و الشعرا، ١ / ٢٤٦-٢٤٧). او ادیب و شاعر بود (ابن‌ماكولا، ٤ / ٣٥٤) و تا آنجا در این فن شهرت یافت كه یعقوبی (همانجا) او را از شاعران به شمار آورده است. بعضی از منابع كهن ابوسمّال را ابوسمّاك نوشته‌اند (طوسی، ٩؛ ابن‌قتیبه، عیون الاخبار، ٢ / ٣٨٢؛ علاّمۀ حِلّی، ٢) كه احتمالاً درست نیست.
ابراهیم و اسماعیل در روزگار امام موسی كاظم (ع) می‌زیسته و از وی روایت كرده‌اند. ابراهیم به وسیلۀ رجال‌شناسان شیعی توثیق شده است (نجاشی، ٢١)، اما در وثاقت اسماعیل تردید كرده‌اند (مامقانی، ١ / ١٢٩)، در عین حال منابع رجالی قدیم غالباً آن دو را واقفی (نك‌ : واقفیه) دانسته‌اند (نجاشی، همانجا)، ولی چنین نسبتی قطعی به نظر نمی‌رسد (مامقانی، ١ / ١٠) كسانی كه از ابراهیم روایت كرده‌اند، اینانند: عُثیم (ابن بابویه، ٤ / ٦٤)، علی‌بن فضّال (طوسی، همانجا)، محمد بن حَسّان (كاظمی، ٩)، ابوالقاسم معاویه، موسی بن قاسم، معاویة بن عمار، عبدالله بن حماد و علی بن مُعَلّی (اردبیلی، ١ / ٧١). گفته‌اند كه ابراهیم دارای كتابی نیز بوده كه نام و موضوع آن دقیقاً روشن نیست، ولی ابن بابویه (٦ / ٤٦) و نجاشی (همانجا) عنوان آن را نوادر ذكر كرده‌اند.

مآخذ

ابن بابویه، محمدبن علی، من لایحضره الفقیه، به كوشش حسن موسوی خِرسان، بیروت، ١٩٨١م؛
ابن حزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، قاهره، ١٩٤٨م؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، الشعر و الشعراء، به كوشش احمد محمد شاكر، بیروت، ١٩٦٤م؛
همو، عیون الاخبار، به كوشش یوسف علی طویل، بیروت، ١٩٨٦م؛
ابن ماكولا، علی بن هبة الله، الاكمال، به كوشش عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدرآباد دكن، ١٣٨٤ق / ١٩٦٥م؛
اردبیلی، محمدبن علی، جامع الرواة، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
بحرالعلوم محمد مهدی، رجال، به كوشش محمد صادق و حسین بحرالعلوم، نجف، ١٣٦٣ش؛
طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، به كوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ش؛
علّامه حِلی، حسن بن یوسف، ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواة، تهران، ١٣١٩ق / ١٩٠١م؛
كاظمی، محمد امین، هدایة المَحدثّین، به كوشش مهدی رجایی، قم، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
مامقانی، عبدالله، تتقیح المقال، نجف، ١٣٥٢ق / ١٩٣٣م؛
نجاشی، احمدبن علی، رجال، بمبئی، ١٣١٧ق / ١٨٩٩م؛
یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ق / ١٩٦٠م.

حسن یوسفی اشکوری