اِبْنِ اَبی شَریف، ابواسحاق ابراهیم بن محمد بن ابی‌بكربن علی بن مسعود بن رضوان مرّی، ملقب به برهان‌الدین، فقیه و قاضی شافعی مقدسی قاهری. وی در ١٨ ذیقعدۀ ٨٣٦ق / ٦ ژوئیه ١٤٣٣م در بیت‌المقدس زاده شد (سخاوی، ١ / ١٣٤) و در محرم ٩٢٣ق / ١٥١٧م در قاهره درگذشت (ابن ایاس، ٥ / ١٦١). علوم مختلف را در زادگاه خویش و نزد برادرش كمال‌الدین ابن‌ابی‌شریف فراگرفت (علیمی، ٢ / ٢١٦) و در ٧ سالگی حافظ قرآن گردید و آن را با قرائت ابن كثیر و ابوعمرو نزد شمس بن عمران تلاوت كرد. ادبیات عرب، اصول، منطق، معانی و بیان و قسمت زیادی از فقه حنفی را نزد سراج‌الدین رومی ‌و یعقوب رومی‌ آموخت و از تقی قلقشندی مقدسی والزین ماهر و دیگران كه به درخواست برادرش به وی اجازۀ روایت دادند، استماع حدیث كرد. سپس با برادر خود به قاهره رفت (علیمی، سخاوی، همانجاها) و در آنجا اقامت گزید و نزد امین اقصرائی شرح العقائد تفتازانی و نزد جلال‌الدین محلی شرح جمع الجوامع او را در اصول فراگرفت. از علم‌الدین صالح بلقینی و قاضی القضاة شمس‌الدین قایاتی و ابن‌حجر عسقلانی فقه و از بوتیجی و شهاب‌الدین ابشیطی علم فرائض و حساب و از سعد بن دیری و ابوالفضل مغربی تفسیر آموخت (سخاوی، ١ / ١٣٤-١٣٥؛ غزی، ١ / ١٠٢). در ٨٥٣ق / ١٤٤٩م به همراه پدر و برادر برای گزاردن مراسم حج به مكه رفت و از عالمان آن دیار و مدینه، مانند تقی‌الدین ابن فهد مكی و ابوالفتح مراغی و ابوالبقاء بن الضیاء و دیگران استماع حدیث كرد و در فنون مختلف به كمال رسید و بسیاری به او اجازه قرائت و فتوا داداند. آنگاه به قاهره بازگشت و در حلقۀ درس قاضی القضاة مصر، شرف‌الدین یحیی مناوی شركت كرد و از نزدیكان وی گردید و با دختر وی ازدواج كرد و به نیابت وی در امر قضا انتخاب شد (سخاوی، علیمی، همانجاها) و در جامع الازهر به تدریس پرداخت. همچنین تفسیر، فقه و خطابه را در جامع طولون، مدرسۀ حجازیه و جامع فكاهین تدریس كرد (سخاوی، همانجا). به گفتۀ علیمی ‌(٢ / ٢١٧) وی در این ایام در دیار مصر صاحب فتوا بود. در ٨٩٨ق / ١٤٩٣م به دمشق رفت و در شمیصاتیه اقامت گزید و ابن طولون نزد وی قرائت كرد (غزی، ١ / ١٠٣). در همان سال، پس از غیبتی طولانی از زادگاه خویش به بیت‌المقدس بازگشت و در مدرسۀ صلاحیۀ قدس به تدریس پرداخت، ولی دوباره به قاهره رفت و به تدریس پرداخت و به شهرت بسیاری رسید. سفرهای دیگری نیز به قدس كرد. هر وقت بدان شهر می‌رفت، برادرش كمال‌الدین امر فتوا را به او واگذار می‌كرد (علیمی، همانجا). زین‌الدین عمر بن احمد شمّاع حلبی شافعی (د ٩٣٦ق / ١٥٣٠م) گوید كه در ٩١١ق / ١٥٠٥م در قاهره در حلقۀ درس وی حضور یافته و از او فایدۀ بسیار برده است (ابن‌حنبلی، ١(١) / ٦٥). ابن ابی شریف از راه شیخ الاسلامی‌ چیزی دریافت نمی‌كرد و مخارج زندگی وی از كارگاه صابون‌پزیی كه در قدس داشت، تأمین می‌شد (غزی، ١ / ١٠٤).
وی در ٩٠٦ق / ١٥٠٠م ازجانب ملك اشرف قانصوة بن عبدالله سلطان غوری (د ٩٢٢ق / ١٥١٦م) به جای محیی‌الدین عبدالقادربن النقیب به مقام قضای شافعیه منصوب شد. در ٩١٠ق / ١٥٠٤م از این مقام معاف و به سمت استادی مدرسۀ غوریه در مصر انتخاب گردید (ابن ایاس، ٥ / ١٦١؛ غزی، ١ / ١٠٣). در این مقام بود تا اینكه فتوایی دربارۀ متهمی ‌صادر كرد و آن فتوا برخلاف میل سلطان غوری بود. سلطان از وی خشمگین شد و او را از این سمت بركنار كرد (ابن حنبلی، ١(١) / ٦٦؛ غزی، همانجا). او در شعر نیز دست داشت. ابیاتی از وی را سخاوی (١ / ١٣٥، ١٣٦)، سیوطی (ص ٢٦) و دیگران آورده‌اند.
ابن ابی شریف در اواخر عمر گرفتار ناراحتیها و فشارهایی از جانب سلطان غوری شد و پس از یك بیماری طولانی در ٨٠ سالگی درگذشت. چون هنگام مرگ او جنگ و فتنه در مصر حاكم بود كسی از مرگ او به درستی آگاه نشد (ابن ایاس، همانجا)، اما شوكانی نوشته است كه پس از درگذشت وی متوكل علی‌الله، خلیفۀ عباسی بر او نماز گزارد (١ / ٢٧) و در كنار مقبرۀ شافعی به خاك سپرده شد (غزی، ١ / ١٠٥).

آثـار

ابن ابی شریف را آثار بسیاری است كه بیش‌تر آنها صورت منظوم كتابهای دیگران است. او بعضی از كتابهای زركشی، تفتازانی، امام الحرمین و نسفی را به نظم درآورد (سخاوی، ١ / ١٣٥). آثار منسوب به او عبارت است از: الآیات الّتی فیها الناسخ و المنسوخ (غزی، ١ / ١٠٤)؛ دیوان خطب: غزی (١ / ١٠٢) نوشته است، این دیوان را كه در نهایت بلاغت و فصاحت بوده، دیده است؛ شرح المنهاج: این كتاب به گفتۀ غزی (١ / ١٠٤)، در ٤ جلد بزرگ بوده است؛ شرحی بر قسمتی از كتاب البهجة الوردیة؛ عنوان العطاء و الفتح فی شرح عقیدة بن دقیق العید؛ شرح الحاوی للقزوینی در فروع؛ منحة الواهب النعم و القاسم فی تلخیص رسالة الاستاذ القشیری ابی القاسم؛ منظومه‌ای در قرائات كه شامل ٥٠٠ بیت است؛ المواهب القدسیة: شرحی بر النفحة القدسیة ابن الهائم در فرائض؛ النخبة كه منظومه‌ای است در صدو‌اندی بیت (سخاوی، ١ / ١٣٥).
آثار موجود وی عبارت است از: اسئلة رفعت الی ابی اسحاق ابراهیم ابن ابی شریف الشافعی و اجاب عنها فی الادخال و الاخراج و نحوه من ابواب الوقف و غیر ذلك، نسخه‌ای از آن در دارالكتب قاهره، (شم‌ ٢٥٩٢٠ ب) موجود است (سید، ١ / ٤٧)؛ تفسیر الآتین و الحدیث، نسخه‌ای از آن در ایا صوفیا (شم‌ ٣٩٣) موجود است (GAL, II / ٢٤)؛ شرح قواعد الاعراب ابن هشام، نسخه‌ای از آن در گوتا، شم‌ ٣٢١ (پرچ، I / ٣٠٧) و نسخه‌ای دیگر در كتابخانۀ سلطنتی برلین (شم‌ ٦٧١٢) موجود است (آلوارت، I / ١٣٤)؛ عقود الدّر و الجوهر فی نبذة من اسرار سورة الكوثر، در تفسیر، نسخه‌ای از آن كه در ٨٧٩ق / ١٤٧٤م نوشته شده در كتابخانۀ ظاهریۀ دمشق (شم‌ ٥٨٨١) نگهداری می‌شود (ظاهریه، ٢ / ٢٠٢، ٢٠٣)؛ «قصیدة ابن ابی شریف»، نسخه‌ای از آن در مجموعه‌ای (شم‌ ‌٧٩٣٣ / ٤) در كتابخانۀ سلطنتی برلین موجود است (آلوارت، I / ١١٠-١١١).

مآخذ

ابن ایاس، محمدبن احمد، بدائع الزهور فی وقائع الدهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
ابن حنبلی، محمدبن ابراهیم، درّ الحبب فی تاریخ اعیان حلب، به كوشش محمود حمد الفاخوری و یحیی زكریا عبارة، دمشق، ١٩٧٢م؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٣ق؛
شید، خطی؛
سیوطی، نظم العقیان، به كوشش فیلیپ حتی، نیویورك، ١٩٢٧م، شوكانی، محمدبن علی، البدر الطالع، بیروت، ١٣٤٨ق؛
ظاهریه، خطی (علوم قرآنی)؛
علیمی، عبدالرحمن بن محمد، الانس الجلیل، اردن، ١٩٧٣م؛
غزّی، محمدبن محمد، الكواكب السائرة، به كوشش جبرائیل سلیمان جبور، بیروت، ١٩٤٥م؛
نیز:

Ahlwardt;
GAL;
Pertsch, W., Die arabischen Handschriften der herzoglichen Bibliothek zu Gotha, Gotha, ١٨٧٨-١٨٩٢.

علی رفیعی