اِبْنِ اَبِی الدُّنیا، ابوبكر عبدالله بن محمد بن عُبَید بن سُفیان بن قَیس قُرَشی (٢٠٨-٢٨١ق / ٨٢٣-٨٩٤م)، راوی و محدّث. وی حدیث را از راویان بسیار، از آن میان محمد بن حسین بُرْجُلانی، ابویوسف احمدبن جمیل مروزی و علی بن جَعْد جوهری فراگرفت (خطیب بغدادی، ١٠ / ٨٩؛ ابن ابی حاتم، ٥ / ١٦٣) ذهبی ضمن اشاره به اینكه نخستین استادِ او سعید بن سُلیمان سَعْدویه واسطی بوده، گروه بی‌شماری از آنان را نام برده است (١٣ / ٣٩٧- ٣٩٩). كسانی چون حارث بن ابی اسامه، محمد بن خلف وكیع، محمد بن خلف بن مرزبان، عبیدالله بن عبدالرحمن السكری و عمربن سعد قراطیسی از وی حدیث نقل كرده‌اند (برای فهرست راویان پس از او نك‌ : خطیب بغدادی، همانجا؛ ابن ابی یعلی، ١ / ١٩٢-١٩٣؛ ابن حجر، ٦ / ١٢، ١٣). ابن ابی الدنیا در روزگار خود واعظ و سخنور مشهوری بود و زندگی مُنزّهی داشت و از احترام ویژه‌ای برخوردار بود. آثار بازمانده از او كه تلفیقی از شعر و ادب و حدیث است، نشانگر آن است كه وی به تهذیب اخلاق عشق می‌ورزیده است. ازاین‌رو در بین آثار او كتابهایی در نكوهش تنگ‌چشمی، ستمكاری، هوسرانی، رشك‌ورزی، ناسزاگویی و پرستش سرای ناپایدار اختصاص یافته است. طوسی (ص ١٩٤) و اردبیلی (١ / ٥٠٣) او را «عامی ‌مذهب» معرفی كرده‌اند و بغدادی او را شافعی مذهب خوانده است (١ / ٤٤١). وی به رغم اینكه پدرانش از موالی بنی امیه بودند، در اواخر عمر به سبب شهرت و آوازۀ نیكو معلم چند تن از فرزندان خلفای عباسی شد (خطیب بغدادی، ١٠ / ٨٩؛ ابن‌جوزی، ٥ / ١٤٨). وی در جمادی‌الاول ٢٨١ق / اوت ٨٩٤م در بغداد درگذشت. یوسف‌بن یعقوب قاضی‌بن اسماعیل بصری بر جنازۀ او نمازگزارد، آنگاه در شونیزیه به خاك سپرده شد و خطیب بغدادی، ١٠ / ٩١؛ ابن‌جوزی، ٥ / ١٤٩؛ ابن‌كثیر، ١١ / ٧١). اسماعیل بن اسحاق قاضی دربارۀ او گفته است: «دانش بسیاری همراه با او مرد» (خطیب بغدادی، همانجا).
ابن‌ابی‌الدنیا تألیفات بسیار داشته و ابن‌جوزی (٥ / ١٤٨) شمار دست‌نوشته‌های او را بیش از ١٠٠ دانسته است. سبط‌بن‌جوزی بیش از ١٣٠ اثر او را شخصاً می‌شناخته است (EI٢). ابن‌كثیر بنابر روایتی تعداد تألیفات منسوب به وی را نزدیك به ٣٠٠ اثر نوشته است (١١ / ٧١).
با بررسی فهارس نسخ خطی موجود در مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ‌٥٥ كتاب و رساله منسوب به ابن‌ابی‌الدّنیا شناخته شده است كه ١٤ اثر از این تعداد تاكنون چاپ و نشر یافته و بقیه به صورت دستنویس در كتابخانه‌های كشورهای مختلف موجود است. برخی از عناوین نسخ خطی آثار وی اینهاست: الاربعین حدیثاً (GAL, S, I / ٢٤٨)؛ اعطاء السائل ( آلوارت، شم‌ ٥٣٨٨)؛ اهوال القیامة (ظاهریه، علوم قرآنی، ٢ / ٢٢٨)؛ التهجد و قیام اللیل (سید، ١ / ١٧٩)؛ حلم معاویه (ظاهریه، تاریخ، ٩٤)؛ ذم الدنیا (همان، علوم قرآنی، ٢ / ٢٤٠)؛ العزلة و الانفراد (سید، ١ / ١٨٢)؛ فضل شهر رمضان (GAL, S, I / ٢٤٨)؛ مداراة الناس ( آلوارت، شم‌ ‌٥٤٣٦(٢))؛ المطر و الرعد و البرق و الریح (كوپریلی، ١ / ٢٠٠)، الهمّ و الحزن (GAL, S, I / ٢٤٨)؛ هواتف الجنّ (خدیویه، ١ / ٤٤٩).
آثار چاپ شده وی اینهاست: الاولیاء (قاهره، ١٩٣٥م)؛ التوكل علی الله عزوجل (بیروت، ١٩٨٧م)؛ حسن الظن بالله (قاهره، ١٩٣٥م)؛ الحلم و ذم الفحش (قاهره، ١٩٣٥م)؛ ذم الملاهی، رابسون این اثر را در ١٩٣٨م به همراه بوارق الالماع مجدالدین طوسی غزالی ترجمه و منتشر كرده است؛ الشكر (قاهره، ١٩٧٨م)، نخستین چاپ انتقادی این كتاب به كوشش احمد بن محمد طاحون صورت گرفته است؛ الصمت و آداب اللسان، عبدالرحمن خلف چاپ انتقادی این كتاب را در ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م در بیروت منتشر كرده است؛ العقل و فضله (قاهره، ١٩٤٦م)؛ الفرج بعد الشدة، در ١٣١٣ق در الله‌آباد، در ١٣٢٣ق در احمدآباد، در ١٩٠٦م در قاهره و در ١٩٨٧م با تعلیقات ابی حنیفه عبیدالله بن عالیه در قاهره به چاپ رسیده است؛ قضاء الحوائج و بعض الاصطناع (قاهره، ١٩٣٥م)؛ مجانی الدعوة (بمبئی، ١٩٧٢م)؛ مجموعة رسائل لابن‌ابی‌الدنیا (قاهره، ١٩٣٥م)؛ مقتل امیرالمؤمنین، به كوشش عبدالعزیز طباطبائی، ١٤٠٨ق؛ مكارم الاخلاق، به كوشش جیمز بلمی، بیروت، ١٩٧٣م؛ المنتقی من كتاب الرهبان، در ١٩٥٦م به كوشش صلاح‌الدین المنجد در قاهره به چاپ رسیده است؛ من عاش بعد الموت (بیروت، ١٩٨٧م)؛ الیقین (بیروت، ١٩٨٦م).
برای آگاهی بیش‌تر از نام و مشخصات تألیفات وی به «معجم مصنفّات ابن ابی الدنیا» (منجّد) مراجعه شود.

مآخذ

ابن ابی حاتم، محمدبن ادریس، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابن ابی الدنیا، عبدالله بن محمد، مكارم الاخلاق، به كوشش جیمز بلمی، بیروت، ١٣٩٢ق / ١٩٧٣م؛
ابن ابی یعلی، محمدبن حسن، طبقات الحنابلة، به كوشش محمدحامد الفقی، قاهره، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
ابن حجر، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٥-١٣٢٧ق؛
ابن كثیر، البدایة و النهایة، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛
اردبیلی، محمدبن علی، جامع الرواة، قم، ١٣٣١ش؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١-١٩٥٥م؛
خدیویه، خطی؛
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالكتب العربیة، ذهبی، شمس‌الدین محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنوُوط و علی ابوزید، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
سید، خطی؛
طوسی، محمدبن علی، فهرست، به كوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ش؛
ظاهریه، خطی، (ادب، تاریخ، علوم قرآنی، مجامیع)؛
فهرس التمهیدی لمخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٤٨م؛
كوپریلی، خطی؛
منجد، صلاح‌الدین، «معجم مصنفات ابن‌ابی‌الدنیا»، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق، س ٤٩، شم‌ ٣، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
نیز:

Ahlwardt;
EI٢;
GAL, S.

بخش کتاب‌شناسی