اِبْنِ اَبی خَیثَمه، ابوبكر احمد بن زهیر (ابی خیثمة) بن حرب بن شداد (١٨٥- ٢٧٩ق / ٨٠١-٨٩٢م)، فقیه، محدّث، عالم انساب، مورخ، شاعر و ادیب ایرانی. در اصل از اهالی نَسا از نواحی خراسان بود، ولی در بغداد نشو و نما یافت و همانجا درگذشت. وی از منصور بن سلمة خزاعی، محمد بن سابق، ابونعیم فضل بن دكین، هوذة بن خلیفه، ... و بسیاری دیگر حدیث شنید و علم انساب را از مُصْعَب بن عبدالله زبیری، علم حدیث را از یحیی بن مَعین و امام احمد بن حنبل، تاریخ را از ابوالحسن مداینی و ادبیات را از محمد بن سَلاّم جُمَحی فرا گرفت (خطیب بغدادی، ٤ / ١٦٢؛ ابن جوزی، ٥ / ١٣٩؛ یاقوت، ٣ / ٣٥). منابع متأخر پدرش ابن خیثمه (د ٢٤٣ق / ٨٥٧م) نویسندۀ كتاب المسند و كتاب العلم (ابن ندیم، ٣٢١) را نیز جزو استادان وی ذكر كرده‌اند (ذهبی، تذكره، ٢ / ٥٩٦؛ ابن حجر، ١ / ١٧٤؛ ابن جزری، ١ / ٥٤). یاقوت به نقل از فرغانی می نویسد: ابن ابی خیثمه مذهبی خاص داشت كه مردم او را به قَدَریه نسبت می‌دادند (٣ / ٣٧).
ابن ابی خیثمه از كسان بسیار نقل روایت و حدیث كرده است كه از آن جمله‌اند: هوذة بن خلیفه، قُطْبة بن العلاء، مسلم بن ابراهیم، موسی بن اسماعیل (ذهبی، تذكره، ٢ / ٥٩٦). كسانی نیز از او حدیث نقل كرده‌اند چون ابن صاعد، محمد بن مخلد، اسماعیل صفار، ابوسهل قطان (همانجا) همچنین مورخانی چون ابوالقاسم بَغَوی (خطیب بغدادی، ٤ / ١٦٣؛ ابن‌جوزی، ٥ / ١٣٩؛ یاقوت، ٣ / ٣٦) در نقل روایات تاریخی به او استناد كرده‌اند.
اثر مهم ابن ابی خیثمه در علم تاریخ التاریخ الكبیر است كه به شیوۀ محدثان و با جرح و تعدیل روات تألیف یافته و مورخانی مشهور چون مسعودی به آن استناد كرده‌اند (٣ / ٨٩-٩٠، ١٦٣). نظریۀ خطیب بغدادی (٤ / ١٦٣) مبنی بر اینكه كتابی چنان سرشار از فوائد نمی‌شناسد، توسط مؤلفان قرنهای بعد نقل شده است (مثلاً: یاقوت، ٣ / ٣٦؛ ذهبی، تذكره، ٢ / ٥٩٦؛ همو، سیر، ١١ / ٤٩٣؛ ابن كثیر، ١١ / ٦٦؛ ابن تغری بردی، ٣ / ٨٣). اهمیت این كتاب تا آنجاست كه در اندلس نیز معروف بوده است (EI٢). نسخه‌
ای بسیار كهن از التاریخ الكبیر در كتابخانۀ جامع القرویین فاس موجود است (تذكرة النوادر، ٧٩؛ سزگین، ١ / ١٥٢؛ پرووانسال، I / ٩٥؛ بروكلمان، ٣ / ٢٥٢). این كتاب كه بنابر اطلاعات موجود در تاریخ عالم تألیف یافته، در برنامۀ انتشارات حیدرآباد (١٣٥٤ق / ١٩٣٥م) قرار داشته است (همانجا). دیگر آثار ابن ابی‌
خیثمه اینهاست: ١. تاریخ رواة الحدیث كه همانند تاریخ ابوعبدالله بخاری و در حد خود كتابی بزرگ است (حاجی خلیفه، ١ / ٢٩٥)؛ ٢. اخبار الشعرا (ابن‌
ندیم، ٣٢١)، سزگین می‌
افزاید كه این اثر از مهم‌
ترین منابع مرزبانی در تألیف الموشح بوده و ابوالفرج اصفهانی بخشهایی از آن را در اغانی نقل كرده است (١ / ١٥٢)؛ ٣. كتاب الاعراب (ابن ندیم، همانجا)؛ ٤. كتاب البر (بغدادی، ١ / ٥١)؛ ٥. المنتمین (ابن ندیم، همانجا)؛ ٦. وصایا العلماء عندالموت، كه تنها بغدادی (همانجا) از آن نام برده است.

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، به كوشش ج. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٧-١٣٥٨ق؛
ابن حجر، احمدبن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ق؛
ابن كثیر، البدایة، قاهره، ١٣٥١- ١٣٥٨ق؛
ابن ندیم، الفهرست، بیروت، ١٣٩٨ق؛
بروكلمان، كارل، تاریخ الادب العربی، ترجمۀ عبدالحلیم نجار، قاهره، ١٩٧٤م؛
بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، ١٩٥١م؛
تذكرة النوادر من المخطوطات العربیة، حیدرآباد دكن، ١٣٥٠ق؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، شمس الدین محمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ترجمۀ محمود فهمی حجازی، ریاض، ١٩٨٣م؛
مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، بیروت، دارالاندلس؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

EI٢;
Lé
vi-Provenç
al, E., «
Documents et notules»
, Arabica, Leiden, ١٩٥٤.

ابوالفتح حکیمیان