اِبْنِ اَبی حِجّه، ابوجعفر احمد بن محمد قیسی قرطبی معروف به ابن ابی حِجَّة (٥٦٢-٦٤٣ق / ١١٦٧-١٢٤٥م)، محدث، قاری، نحوی و قاضی اندلسی. اگرچه بعضی از متأخرین او را ابن حِجَّة نامیده اند (خوانساری، ١ / ٣١٩) اما با توجه به ثبت ابن ابّار (١ / ١٢٣) و سیوطی (ص ١٦٧) از متقدمین و نیز حاج خلیفه (١ / ٥٩٩) و مخلوف (ص ١٨٢) وی مشهور به ابن ابی حِجّة بوده است. وی قرآن و ادبیات عرب را در زادگاه خویش قرطبه فراگرفت و نزد علمای آن دیار به استماع حدیث پرداخت (سیوطی، ١٦٧). بزرگ‌ترین استاد وی قرائت قرآن و روایات ابوالقاسم عبدالرحمن شرّاط قرطبی (د ٥٨٦ق / ١١٩٠م) است (ابن ابار، ١ / ١٢٣). او از ابوالولید هشام بن عبدالله حاكم (د ٦٠٣ق / ١٢٠٦م) حدیث شنیده و اجازه گرفته است، چنانكه از خلف بن عبدالملك بن بشكوال (د ٥٧٨ق / ١١٨٢م) و ابوالعباس مجریطی و ابو محمد بن حَوْطِ الله (د ٦١٢ق / ١٢١٥م) و دیگران نیز روایات اندكی شنیده است (همانجا؛ سیوطی، ١٦٧). وی در قرطبه در صدر مدرسان قرائت قرآن و عربی قرار داشت (ابن ابار، ١ / ١٢٣) و پس از سقوط قرطبه به دست مسیحیان، ابن ابی حجة به اشبیلیه رفت و قاضی و خطیب آن شهر شد (همانجا) وی هنگامی كه قصد داشت از اشبیلیه با كشتی به شهر سبته برود، خود و خانواده‌اش اسیر رومیان شدند و به مَیورقه (یا مَنورقه: سیوطی، ١٦٧) منتقل و با پرداخت فدیه آزاد شدند (سیوطی، همانجا)، اما ابن ابی حجة پس از سه روز در میورقه بر اثر شكنجۀ رومیان جان سپرد (ابن ابار، همانجا). بر طبق بعضی روایات وی بر روی دریا پیش از رسیدن به میورقه در زیر شكنجه كشته شده است (ابن جزری، ١ / ١٣٦). ابن ابار برخی از آثار او را به این شرح نام برده است: منهاج العباد، تسدید اللسان لذكر انواع البیان فی العربیة تفهیم القلوب آیات علاّم الغیوب، مختصر التبصرة (١ / ١٢٣) و سیوطی از كتاب الجمع بین الصحیحین (ص ١٦٧) نام برده است. در فهارس اثری از این كتابها نیست. ابن ابی حجة طبع شعر داشته و سیوطی (ص ١٦٧) شعر او را سست خوانده است.

مآخذ

ابن ابار، محمدبن عبدالله، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٣٧٥ق / ١٩٥٥م؛
ابن جزری، محمدبن محمد، غایة النهایة، به كوشش گ. برگشترسر، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
سیوطی، جلال‌الدین، بغیة الوعاة، به كوشش محمد امین خانجی، قاهره، ١٣٢٦ق، مخلوف، محمدبن محمد، شجرة النور الزكیة، بیروت، ١٣٤٩ق.

علی رفیعی