خَلَف، ابومحمد خلف بن هشام بن ثعلب اسدی، ملقب به بَزّار (١٥٠- جمادی‌الآخر ٢٢٩ ق / ٧٦٧- مارس ٨٤٤ م)، مُقری بزرگ بغداد، قاری دهم از قاریان ده‌گانه، و راوی اول قرائت حمزۀ کوفی از قاریان هفت‌گانه.
خلف در ده‌سالگی حافظ کل قرآن شد. تحصیلات رسمی را در ١٣‌سالگی آغاز کرد و علوم و فنون مرسوم را فرا‌گرفت (ابن‌جزری، غایة ... ، ١ / ٢٧٣، النشر ... ، ١ / ١٩١). در حفظ و نقل حدیث، رجال‌شناسانی همچون یحیی بن معین او را توثیق کرده‌اند و بزرگان محدثان در صحیح مسلم و سنن ابوداوود از وی نقل حدیث داشته‌اند (ذهبی، ١ / ٢٠٩)؛ نسایی او را توثیق کرده و دارقطنی او را ستوده است. احمد بن حنبل و ابوزرعۀ رازی (ه‌ م م) و بسیاری دیگر از محدثان نیز از او نقل حدیث کرده‌اند (نک‌ : آل‌اسماعیل، ٢١٤).
خلف دوران مرجعیت حمزۀ کوفی (د ١٥٦ ق / ٧٧٣ م) را در قرائت اهل کوفه درک نکرد، اما حوزۀ قرائت پرآوازۀ حمزۀ کوفی که تحت تصدی سلیم بن عیسى حنفی کوفی (د ١٨٨ ق / ٨٠٤ م)، همچنان رونق فراوان داشت، خلف را مدتی نه‌چندان کوتاه به اقامت در کوفه واداشت و در پی آن، او در بغداد ــ که در آن روزگار مرکز تجمع و رقابت قاریان و مقریان بلاد مختلف اسلامی بود ــ به تعلیم و ترویج پیگیر و مستمر قرائت حمزۀ کوفی پرداخت و حوزۀ قرائت وی از‌ جهت وسعت و شهرت، حوزۀ قرائت راوی دیگرِ قرائت حمزۀ کوفی، خلاد بن عیسی بن خالد (د ٢٢٠ ق / ٨١٧ م) را که در کوفه مورد توجه و اقبال طالبان علم قرائات بود، در درجۀ دوم قرار داد (نک‌ : لسانی، ٥٠-٥١، ٥٩-٦٠). ابن‌ندیم او را در شمار قاریان اهل بغداد نام برده است (ص ٣٤).
اوج شهرت خلف و جای‌گرفتن وی در زمرۀ دانشیان بزرگ بغداد (نک‌ : ذهبی، ١ / ٢٠٨؛ ابن‌جزری، غایة، ١ / ٢٧٢)، قاعدتاً در میان‌سالی وی، و پس از انقضای دوران شهرت و مرجعیت کم‌نظیر کسایی (د ١٨٩ ق / ٨٠٥ م) در محافل علمی و ادبی بغداد بوده است و به این ترتیب، خلف دست‌کم مدت‌زمانی قریب به ٤٠ سال مرجع عمدۀ طالبان علم قرائت در اِقراء و تعلیم قرائت حمزۀ کوفی و دیگر قرائات مشهور بوده است و دانش‌آموختگان بسیاری در علم قرائات از شاگردان وی بوده‌اند (نک‌ : آل‌اسماعیل، همانجا؛ نیز نک‌ : لسانی، ٤٩، ٥٩-٦٠). به موازات آن، خلف بغدادی ظاهراً با الگوگیری از کسایی و به تقلید از وی (برای ماهیت «اختیار» گونۀ قرائت کسایی، نک‌ : اندرابی، گ ٧٧ ب- ٩٣ ب، ٩٨ الف؛ جنابی، ٢٧- ٢٨؛ نیز ه‌ د، اندرابی)، مجموعه‌ای از گزیده‌های «فرش‌الحروف» قرائات معتبر و مشهور را تدوین کرده بود و به‌مثابۀ «اختیار» ویژۀ خویش، اقراء و تعلیم و ترویج می‌کرد (ذهبی، همانجا؛ ابن‌جزری، همان، ١ / ٢٧٢-٢٧٣) که به‌سبب دقت و وزانت و شهرت آن، در زمرۀ «قُرّاءِ عشَره» قرار گرفت (نک‌ : ابن‌مهران، الغایة ... ، ١٢٩، المبسوط، ٨٣).
قرائت‌شناسان، قرائت یا اختیار خلف را با اوصاف «حَسَن» و «غیر خارجٍ عن ‌الاثر» و تعبیراتی مانند آن ستوده‌اند (همانجاها). ابن‌اشته گفته است که قرائت وی در ١٢٠ مورد با حمزۀ کوفی اختلاف دارد (نک‌ : ابن‌جزری، همان، ١ / ٢٧٣؛ نیز ذهبی، همانجا: «خالف فیه حمزة»)، اما شگفت آن است که ابن‌جزری با استناد به پژوهش سرتاسری خود ادعا کرده است که خلف در قرائت خود به‌جز یک مورد، به‌هیچ‌روی از قرائت هیچ‌کدام کوفیان، ازجمله حمزۀ کوفی، عدول نکرده است ( النشر، ١ / ١٩١).
راویِ اول قرائت خلف، اسحاق بن ابراهیم بن عثمان مروزی بغدادی معروف به «وراق خلف» (د ٢٨٦ ق / ٨٨٩ م) است که تا پایان عمر، روایت خویش را تنها از قرائت خلف اقراء و تعلیم می‌کرد (همو، غایة، ١ / ١٥٥؛ نیز برای تفصیل طرق این روایت، نک‌ : سالم، ١ / ٦٣٩-٦٤٣) و راوی دوم قرائت وی، ابوالحسن ادریس ابن عبدالکریم حداد بغدادی (د ٢٩٢ ق / ٩٠٥ م) بوده است (ذهبی، ١ / ٢٠٥؛ ابن‌جزری، همان، ١ / ١٥٤؛ نیز برای تفصیل طرق این روایت، نک‌ : سالم، ١ / ٦٤٣-٦٤٥؛ همچنین برای تفصیل مطلب راجع به این دو راوی، نک‌ : لسانی، ٦٢، ٦٣). ذهبی از احمد بن ابراهیم نیز به‌عنوان وراق خلف یاد کرده است (١ / ١٧١، ٢٠٩).
خلَف از اوان جوانی شئون عرفی و اخلاقی بایستۀ قاریان و مقریان را با دقت و حساسیتی بیش از دیگران رعایت می‌کرده و در همۀ عمر به زهد و عبادت و پارسایی و وارستگی زبانزد بوده است؛ چنان‌که در شرح احوال وی به مواردی شگفت از زهد‌ورزی او، ازجمله روزه‌دار‌بودن دائم وی اشاره کرده‌اند (نک‌ : همانجا).
ابن‌ندیم به وجود اثری از وی در قرائات اشاره دارد (ص ٣٨). از معاصران دو تک‌نگاری در ضبط قرائت خلف نوشته‌اند: یکی فرحة الابرار از توفیق ابراهیم ضمره (چ عَمّان / قاهره، ١٤٢٨ ق) و دیگر رحیق الازهار از محمد بنهان مصری (چ مکه، ١٤٣٢ ق).

مآخذ

آل‌اسماعیل، نبیل، علم القراءات، ریاض، ١٤٢١ ق / ٢٠٠٠ م؛
ابن‌جزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش برگشترسر، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
همو، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد ضباع، بیروت، دار الکتب العلمیه؛
ابن‌مهران، احمد، الغایة فی القراءات العشر، به کوشش محمد غیاث جنباز، ریاض، ١٤١١ ق؛
همو، المبسوط، به کوشش سبیع حمزه حاکمی، دمشق، ١٤١٠ ق / ١٩٩٠ م؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
اندرابی، احمد، الایضاح، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
جنابی، احمد نصیف، مقدمه بر قراءات القراء المعروفین احمد اندرابی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
ذهبی، محمد، معرفة القراء الکبار، به کوشش بشار عواد معروف و دیگران، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
سالم، محمد ابراهیم محمد، فریدة الدهر فی تأصیل و جمع القراءات العشر، قاهره، ١٤٢٤ ق / ٢٠٠٣ م؛
لسانی فشارکی، محمدعلی، قرّاء سبعه و قرائات سبع، به کوشش مصطفى زرنگار، تهران، ١٣٩١ ش.

محمدعلی لسانی فشارکی