دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٢٤ - خطیب تبریزی، ابو عبدالله
خطیب تبریزی، ابو عبدالله
نویسنده (ها) :
احمد پاکتچی
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ٢٢ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
خَطيبِ تَبْريزی، ابوعبدالله محمد بن عبدالله عمری (زنده در ٧٣٧ ق / ١٣٣٧ م)، از محدثان مشهور اهل سنت. منابع معتبر لقب وی را ولیالدين ضبط کردهاند (مثلاً طيبی، ١ / ٣٦٨؛ ابنحجر، ١ / ٥٧)، جز بروکلمان که شمسالدين آورده است (GAL, II / ٢٤٩;
GAL, S, II / ٢٦٢). تنها تاريخ معلوم دربارۀ زندگی وی، ثبت موجود در پايان شماری از نسخههای خطی کتاب مشکاة المصابيح است که حکايت از پايان تأليف در آخر رمضان ٧٣٧ ق / ٢ مۀ ١٣٣٧ م دارد ( آلوارت، II / ١١٩؛ درنبورگ، III / ١١٠؛ ششن، ١ / ٢٢٥)، ولی آربری (V / ١٢٤)، و به تبع او زرکلی (٦ / ٢٣٤)، وفات وی را بدون ذکر مستندی خاص در ٧٤١ ق / ١٣٤٠ م گفتهاند.
تا به حال شرح حال روشنی از خطيب تبريزی به دست نيامده است و دربارۀ مراحل زندگی و تحصيلات او اطلاعات روشنی در اختيار نيست. بر اساس مقدمۀ طيبی (د ٧٤٣ ق / ١٣٤٢ م) بر کتاب الکاشف، آشکار است که طيبی و خطيب دوستی نزديکی با هم داشتهاند؛ خطيب مشکاة را به توصيۀ طيبی نوشته و طيبی بر نوشتۀ او شرحی نگاشته است (١ / ٣٦٨)، اما بروکلمان ظاهراً با عنایت به این عبارت از استادی طيبی نسبت به خطيب سخن گفته است (GAL, S، همانجا).
دانستههای ما دربارۀ شاگردان خطيب، از خلال اسانيد تداول کتاب او ست؛ بر همين اساس میدانيم که دستکم ٥ تن مشکاة را مستقيماً از او روايت کردهاند: امامالدين علی بن مبارکشاه صديقی (قاری، مرقاة ... ، ١ / ٤١؛ شوکانی، ٩٦؛ بصری، ٥٧؛ فلانی، ٢٨؛ بديری، ٦٤) عالم ساوجیِ مهاجر به تبريز و بعد سرزمينهای غربی (سخاوی، ٤ / ١٨١، ٥ / ٨٦)؛ صدرالدين احمد بن نصرالله قزوينی (رودانی، ٤٠٨؛ بديری، همانجا؛ سندی، ٤٦٥؛ قس: بصری، ٥٦)؛ جمالالدين حسين اخلاطی (ابنحجر، ١ / ٥٩؛ سندی، ٤٦٦)؛ تقیالدين ابوالفتح محمد بن محمد ابنهمام (همو، ٤٦٥) عالم عسقلانیالاصل ساکن مصر (ابنرافع، ١ / ٤٨٧)؛ و شمسالدين قرشی / مقدسی (ابنحجر، همانجا؛ سندی، ٤٦٦) که قابل تطبيق با افراد مختلف است.
میدانيم که پس از حملۀ مغول بسياری از عالمان ايرانی بار سفر بستند و به سرزمينهای غربیتر ــ که هنوز محافل علمی در آنها رونق داشت ــ هجرت کردند؛ بنابراين کاملاً انتظار میرود که خطيب تبريزی ايران را ترک گفته و چندی را در جايی دور از آشوب مانند مصر گذرانده باشد. اطلاعی که تنها در منابع متأخر ديده میشود، اين است که وی لقب «خطيبالفخرية» هم داشته است (بغدادی، ٢ / ١٥٦) و اين ظاهراً بدان معنا ست که منصب خطابت وی در مدرسۀ فخريۀ قاهره بوده است (نک : مقريزی، ٤ / ٢٠٧). شايد برخی از عالمان مصریِ ملقب به «ابن خطيبالفخرية» از نوادگان همو باشند.
از خلال اندک ستايشها میتوان نکاتی را دربارۀ دانش خطيب استخراج کرد: ابنحجر بيشتر او را خطيبی فاضل میدانسته (١ / ٥٧) تا محدث؛ ملا علی قاری او را آشکارکنندۀ دقايق معرفی کرده (همان، ١ / ٣٩)؛ و دوستش طيبی، او را در شمار اوليا و زهاد جای داده است (همانجا). شايد بتوان نتيجه گرفت او بيش از هر چيز، يک خطيب زاهدپيشه و صوفیمشرب بوده است.
با وجود ناشناختهبودن زندگیِ خطيب، کتابی از او با عنوان مشکاة المصابيح نامی ماندگار و اثری پرنفوذ از خود بر جای نهاده است. مبنای مؤلف در اين اثر، کتاب مصابيح السنة از حسين بن مسعود بغوی (د ٥١٦ ق / ١١٢٢ م) است که جمعی ميان احاديث اهل سنت عمدتاً از کتب سته بود، اما وجود کاستیهايی بهخصوص در ذکر منبع احاديث موجب شد تا خطيب به تأليف مشکاة همت گمارد. وی افزون بر مشخص نمودن منابع احاديث که در منبع اصلی به کلی مفقود بود، در مواضعی مرويات بغوی را تدقيق و گاه اعتبارسنجی کرده است. همچنين قصد استدراک نيز داشته و در هر فصل بخشی را به احاديثی اختصاص داده که در مصابيح از قلم افتاده است (١ / ٤-٧)؛ در نتيجه در هر بخش از کتاب، فصل اول و دوم متناظر با فصل صحاح و حسان بغوی، و فصل سوم افزودۀ خطيب تبريزی است.
همين تکملهها موجب شده است تا برخی آن را جامعترين کتاب تا عصر خود در احاديث نبوی بينگارند (مثلاً قاری، مرقاة، همانجا). مؤلفی ناشناس با افزودن فصل چهارمی بر کتاب مشکاة، احاديثی برگرفته از ٧ منبع ديگر را استدراک کرده است (حاجیخليفه، ٢ / ١٦٩٩). با وجود آنکه برخی مشکاة را مختصر مصابيح شمردهاند (مثلاً ششن، ١ / ٢٢٥)، تهذيب انجامشده در کتاب بغوی (نک : طيبی، ١ / ٣٦٨)، بيشتر از سنخ ويرايش و نه تلخيص است؛ کافی است بدانيم شمار کل احاديث در مصابيح ٩٣١‘٤ و در مشکاة ٢٨٥‘٦ است.
جامعيت و آسانياب بودن احاديث در اين کتاب، موجب شد تا بهزودی به يک دستنامه در حديث تبديل شود و در طی سدههای متمادی تا امروز اين جايگاه را برای خود نگاه دارد. همانگونه که گلدسيهر نيز توجه کرده، مخاطبان اين اثر نه عامۀ مردم و متخصصان حديث، بلکه عالمانی با سطح دانش ميانه بودهاند (نک : II / ٢٧١). از اين اثر نه تنها انبوهی نسخۀ خطی موجود است، بلکه وجود چاپهای متعدد در روسيه مانند سنپترزبورگ (١٨٩٨- ١٨٩٩ م) و چاپ قازان (١٩٠٩ م)؛ در هند مانند بمبئی (١٢٩٥ ق)، دهلی (١٣٠٧ ق) و کلکته (١٣١٩ ق)؛ در مصر مانند قاهره (١٣٠٩ ق)؛ و دو چاپ تحقيقی به کوشش محمد ناصرالدين البانی (دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م) و به کوشش سعيد محمد لحام (بيروت، ١٤١١ ق / ١٩٩١ م)، حکايت از اهميت آن دارد. نزد شيعه نيز در سدههای اخير، اين کتاب به مثابۀ يکی از کتب مهم اهل سنت شناخته بوده و استناد به آن در مقام احتجاج مکرر ديده میشود. بهعنوان نمونه محمد معصوم بن محمد صالح دماوندی، در کتاب محبوب المؤمنين فی کيفية حب الائمة الطاهرين (ع)، به انتخاب احاديثی از مشکاة و برخی کتب ديگر از جوامع حديثی اهل سنت پرداخت (کنتوری، ٤٩٣) و ميرزا محمد کشميری دهلوی، در کتاب المنتخبات من الکتب الکثيرة لاهل السنة، يکی از منابع اصلیاش شرح مشکاة از عبدالحق دهلوی بود (آقابزرگ، ٢٢ / ٣٦٥). سيد محمد يمنی زيدی نيز در رسالۀ مشکاة النحو خود، ظاهراً با الهامگيری از رابطه ميان مشکاة المصابيح و مصابيح السنة، در باببندی کتاب از «مشکاة» به جای بخش و از «مصباح» به جای فصل استفاده کرده است (سراسر کتاب).
بر مشکاة توسط شماری از عالمان شرح و تعليق نوشته شده است، ازجمله:
١. شرفالدين حسين بن عبدالله طيبی (د ٧٤٣ ق)، الکاشف عن حقائق السنن، چ به کوشش عبدالحميد هنداوی، مکه / رياض، ١٤١٧ ق / ١٩٩٧ م، ١٢ ج؛ ملا محمدباقر مجلسی در حد گستردهای از اين شرح در آثارش بهره جسته (بحار ... ، ١٨ / ١٤٥، ٢١ / ٣٨٢، جم ، مرآة، ٣ / ٢٣٢، ٩ / ٥٢، جم ، ملاذ ... ، ٢ / ١٩٤، ٤ / ١٠١، جم ) و عالمان ديگر امامی چون سيد عليخان مدنی معاصر وی (٢ / ٢٤٧، ٤ / ٣٠، جم ) نيز بدان توجه داشتهاند (مثلاً وحيد، ٤ / ٣٤٤-٣٤٥).
٢. مير سيد شريف جرجانی (د ٨١٦ ق / ١٤١٣ م)، شرح يا حواشی (حاجیخليفه، همانجا) که نسخههای خطی آن در قاهره، پتنه و جز آن يافت میشود (GAL, I / ٤٤٩).
٣. عمادالدين عبدالعزيز بن محمد ابهری (د ح ٨٩٥ ق / ١٤٩٠ م)، منهاج المشکاة، که آن را برای امير عليشير نوايی (د ٩٠٦ ق / ١٥٠٠ م) نوشته بود (حاجیخليفه، همانجا؛ بغدادی، ١ / ٥٨٢).
٤. وجيهالدين ابن ديبع زبيدی يمنی (د ٩٤٤ ق / ١٥٣٧ م)، مصباح المشکاة (عيدروس، ١ / ١٩٨- ١٩٩؛ ابنعماد، ٤ / ٢٥٦).
٥. احمد بن علی عمادی، حواشی، تأليف ٩٥٩ ق، نسخۀ خطی در هامش متن اصلی در کتابخانۀ کوپريلی استانبول (ششن، ١ / ٢٢٦).
٦. شهابالدين ابنحجر هيتمی (د ٩٧٤ ق / ١٥٦٧ م)، شرح (يادکرد: قاری، شرح ... ، ٥٨١؛ ابنعماد، ٤ / ٣٧١)، دارای نسخۀ خطی در دارالکتب مصر (GAL، همانجا؛ زرکلی، ١ / ٢٣٤)؛ احتمال دارد عنوانش فتح الاله فی شرح المشکاة باشد (بغدادی، ١ / ١٤٦).
٧. ملا علی قاری هروی (د ١٠١٤ ق / ١٦٠٥ م)، مرقاة المفاتيح، که کوشش در جهت جمع حواشی و شروح پيشين است، چ قاهره، ١٣٠٦ ق؛ نيز به کوشش جمال عيتانی، بيروت، ١٤٢٢ ق / ٢٠٠١ م، ١٢ ج.
٨. عبدالحق دهلوی (د ١٠٥٢ ق / ١٦٤٣ م)، اشعة اللمعات، شرح فارسی، چ کلکته و چينسورا، ١٢٥١- ١٢٥٩ ق، نولکشور، ١٣١٨ ق / ١٩٠٠ م.
٩. اکمل الدين يوسف بن ابراهيم شروانی (د ١١٣٤ ق) عالم حنفی دمشق، هدية الصبيح (بغدادی، ٢ / ٥٦٨).
١٠. صديق بن شريف، نجوم المشکاة، نسخۀ خطی پتنه (GAL، همانجا).
١١. مظهرالدين حسين بن محمود زيدانی (د ١٣٢٧ ق / ١٩٠٩ م)، المفاتيح، نسخۀ خطی ظاهريۀ دمشق (کحاله، ٥٩-٦٠).
١٢. محمد ادريس کاندهلوی (د ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م)، التعليق الصبيح، چ دمشق، ١٣٥٤ ق، ٤ ج.
١٣. عبيدالله رحمانی مبارکفوری (د ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ م)، مرعاة المفاتيح، چ اول به طور پراکنده در کراچی و هند، چ دوم، بنارس، الجامعة السلفية، ٩ ج.
ترجمههای مهم مشکاة اينها ست: ترجمه و شرح ناشناس به فارسی که در برخی کتابخانههای آلمان و هند نسخه دارد (GAL, I / ٤٤٩)؛ ترجمۀ انگليسی توسط متيوز، چ کلکته، ١٨٠٩ م؛ ترجمۀ انگليسی عبدالحميد صديقی، دهلی، ١٩٨٠ م.
برخی از عالمان همه به تخريج و مستنديابی احاديث کتاب پرداختهاند، ازجمله: ١. ابنحجر عسقلانی (د ٨٥٢ ق)، هداية الرواة الى تخريج احاديث المصابيح و المشکاة، به کوشش محمد ناصرالدين البانی و علی بن حسن حلبی، دمام، ١٤٢٢ ق / ٢٠٠١ م؛ ٢. سيد ابوالوزير احمد حسن، تنقيح الرواة فی تخريج احاديث المشکاة، چ ذيل متن، هند، بدون تاريخ (ازهريه، ١ / ٥٦٤)؛ ٣. محمد ناصرالدين البانی، که افزون بر حواشی بر چاپ يادشده، اثری متمم با عنوان مذکرة الاتمام الصريح لتحقيق احاديث مشکاة المصابيح دارد که به کوشش سامح بن جاد بن علی و رجایی بن محمد مصری مکی، قاهره، ١٤٢٤ ق نشر يافته است.
در خصوص تلخيص و گزينش میتوان اين موارد را برشمرد: تلخيص ناشناس از کتاب، نسخۀ خطی دفتر هند (GAL، همانجا)؛ ادعية نبوية مستخرج از مشکاة، نسخۀ خطی مرکز الملک الفيصل، رياض، شم ب ٤٤٦١٢؛ ترجمۀ کتاب الصوم از مشکاة، توسط ابوالاعلى مودودی، چ لاهور، ١٩٧٣ م.
ديگر اثر شناخته از خطيب، نوشتهای رجالی با عنوان الاکمال فی اسماء الرجال است که در واقع ضميمهای در خصوص رجال مشکاة المصابيح به اصل کتاب است؛ اين اثر بارها و عموماً همراه با نسخههای مشکاة يا شروح آن به چاپ رسيده است؛ ازجمله: دهلی، ١٣٠٠ ق؛ کلکته، ١٣١٩ ق؛ به کوشش البانی، دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛ به کوشش هنداوی همراه جلد اول از الکاشف طيبی.
افزون بر آن در فهرس کتابخانۀ کوپريلی، نسخهای خطی با عنوان المجالس، ظاهراً مشتمل بر بياناتی در تفسير قرآن و شرح اشعار عربی (نسخۀ شم ٢٠٩) به صاحب مشکاة نسبت داده شده است (نيز نک : GAL,S, II / ٢٦٢) که انتساب آن با ترديد روبهرو ست؛ اين همان اثری است که بغدادی با عنوان مجالس فی التفسير و الموعظة، در کنار اثر ترديدآميز ديگری با نام غرة التأويل فی التفسير به خطيب نسبت داده است (٢ / ١٥٦).
مآخذ
آقابزرگ، الذريعة؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، هداية الرواة، به کوشش محمد ناصرالدين البانی و علی بن حسن حلبی، دمام، ١٤٢٢ ق / ٢٠٠١ م؛
ابنرافع، احمد، الوفيات، به کوشش عادل نويهض، بيروت، ١٩٧٨ م؛
ابنعماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بيروت، دارالکتب العلميه؛
ازهريه، فهرست؛
بديری، محمد، الجواهر الغوالی فی ذکر الاسانيد العوالی، نسخۀ خطی منتشرشده در المکتبة الشامله، نسخۀ ٣.٤٨؛
بصری، عبدالله، «الامـداد»، ضمـن رسائـل خمسة اسانيـد، حيدرآبـاد دکـن، ١٣٢٨ ق / ١٩١٠ م؛
بغدادی، هديه؛
حاجی خليفه، کشف؛
خطيب بغدادی، احمد، مشکاة المصابيح، به کوشش محمد ناصرالدين البانی، دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
رودانی، محمد، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بيروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
زرکلی، الاعلام؛
سخاوی، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
سندی، محمد عابد، حصر الشارد، به کوشش خليل بن عثمان سبيعی، رياض، ١٤٢٤ ق؛
ششن، رمضان و ديگران، فهرست مخطوطات مکتبة کوپريلی، استانبول، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
شوکانی، محمد، «اتحاف الاکابر»، ضمن رسائل خمسة اسانيد (نک : هم ، بصری)؛
طيبی، حسين، الکاشف عن حقائق السنن، به کوشش عبدالحميد هنداوی، مکه / رياض، ١٤١٧ ق / ١٩٩٧ م؛
علی خان مدنی، رياض السالکين، به کوشش محسن حسينی امينی، قم، ١٤١٥ ق؛
عيدروس، عبدالقادر، النور السافر، بيروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
فلانی، صالح، «قطف الثمر»، ضمن رسائل خمسة اسانيد (نک : هم ، بصری)؛
قاری، ملا علی، شرح مسند ابیحنيفة، بيروت، دارالکتب العلميه؛
همو، مرقاة المفاتيح، به کوشش جمال عيتانی، بيروت، ١٤٢٢ ق / ٢٠٠٢ م؛
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، دمشق / بيروت، ١٩٦٧ م؛
کنتوری، اعجاز حسين، کشف الحجب و الاستار، کلکته، ١٣٣٠ ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
همو، مرآة العقول، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
همو، ملاذ الاخيار، به کوشش مهدی رجايی، قم، ١٤٠٦ ق؛
مقريزی، احمد، المواعظ و الاعتبار، به کوشش خليل منصور، بيروت، ١٤١٨ ق؛
وحيد بهبهانی، محمدباقر، مصابيح الظلام، قم، ١٤٢٤ ق؛
يمنی زيدی، محمد، «مشکاة النحو»، سه رساله، چ سنگی، تبريز، ١٣٠٩ ق؛
نيز:
Ahlwardt ;
Arberry, A. J., The Chester Beatty Library, a Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin, ١٩٦٢;
Derenbourg, H. et al., Les Manuscrits arabes de l’Escurial, Paris, ١٩٢٨;
GAL;
GAL,S;
Goldziher, I., Muhammedanische Studien, Halle, ١٨٨٩.
احمد پاکتچی