آشُفْتۀ تِهْرانی (عصار)، محمد بن محمود‌ حسینی لواسانی تهرانی معروف به «عصار» (١٢٦٤-١٣٥٦ق / ١٨٤٨-١٩٣٧م)، حکیم، متکلم، فقیه، اصولی، شاعر و مفسر شیعی ایرانی که در تهران و مشهد می‌زیسته است. وی نخست «ناظم» تخلص داشته و سپس آن را به «آشفتۀ تهرانی» و در اواخر به «عصار» تغییر داده است (آقابزرگ، ٩ / ٧٢٤، ٢٤ / ٥). خانوادۀ آشفته در اصل مازندرانی بوده‌اند. پدر وی حاج سیدمحمود لواسانی ابتدا در لواسان می‌زیسته، سپس به تهران مهاجرت کرده است (بلاغی، ٢٦١؛ مشاور، ٥ / ٥٩٥-٥٩٦). او خود در کتاب تاریخ عصار و مقدمۀ تفسیر ناسخ‌التفاسیر، زادگاه و تاریخ تولد خود را بدین شرح بیان کرده است: «در سال جلوس ناصرالدین‌شاه قاجار بر تخت سلطنت یا سال بعد از آن [١٢٦٤-١٢٦٥ق / ١٨٤٨-١٨٤٩م] در تهران زاده شدم» (عصار، ١-٢). آشفتۀ تهرانی مقدمات علوم را در تهران فرا گرفت، و در ١٣ سالگی همراه استاد خود به طالقان رفت و پس از مدتی به تهران بازگشت و در مدرسۀ مروی نزد شیخ محمدحسن چاله‌میدانی برادر حاج ملاجعفر چاله‌میدانی و ملااسماعیل قره‌باغی به فراگیری معالم‌الاصول و شرح لمعه پرداخت. در ١٢٨٩ق / ١٨٧٢م پس از گذراندن دوره‌های سطح و خارج از تهران به کربلا عزیمت کرد و در حوزه‌های درس عالمان و فقیهان آن زمان ازجمله زین‌العابدین مازندرانی (د ١٣٠٩ق / ١٨٩٢م) مرجع تقلید شیعیان هند و مازندران شرکت کرد و در مدینه با خالد‌پاشا حاکم وقت مدینه ملاقات نمود و در مدح وی قصیده‌ای سرود و جایزه گرفت. مدتی در مدینه ماند و کتاب التحفة المدینة فی‌العروض را در ١٢٩٠ق / ١٨٧٣م نوشت (عصار، ٣ الف). وی به بیروت و دمشق نیز مسافرت کرد سپس به نجف بازگشت و در ١٢٩٦ق / ١٨٧٩م برای استفاده از درس میرزای شیرازی به سامرا رفت. در ١٣٠١ق / ١٨٨٤م پس از چند سال شهر سامرا را به قصد تهران ترک کرد و سالها در تهران ماند. به گفتۀ خود وی پس از ١٢ سال انزوا و گوشه‌گیری، از تهران مهاجرت نمود و در دوم ذی‌الحجةالحرام ١٣٤٠ق / ژوئیۀ ١٩٢٢م به شهر مشهد وارد شد و تا پایان عمر در آن شهر، در جوار امام هشتم(ع) زیست (عصار، ٤ ب، ٦ ب، ٩ الف). آشفتۀ تهرانی در حوزه‌های درس عالمانی بزرگ مانند میرزای شیرازی (د ١٣١٢ق / ١٨٩٤م) و آخوند ‌ملامحمدکاظم خراسانی (د ١٣٢٩ق / ١٩١١م) شرکت نموده و استفاده کرده است و از فقهایی چون حاج میرزاحسین نوری (د ١٣٢٠ق / ١٩٠٢م)، میرزای آشتیانی، حاج میرزاحسین خلیلی (د ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م)، شریعت اصفهانی (د ١٣٣٩ق / ١٩٢١م)، سیدمهدی قزوینی (د ١٣٠٠ق / ١٨٨٣م) سیدمحمد بحرالعلوم، شیخ محمدحسن مامقانی (د ١٣٢٣ق / ١٩٠٥م) و شیخ‌عباس کاشف‌الغطاء از علمای شیعه و شیخ‌محمد بسیونی مکی شافعی از علماء اهل سنت و جز آنها اجازۀ روایت داشته است (بلاغی، ٢٦٢؛ مدرس، ٢٨٩). وی در مدت حیات علمی خود شاگردان زیادی تربیت کرده که آقابزرگ (١١ / ٧٩، ١٧ / ١٩٨) به یکی از آنها به نام میرزا احمد بن صالح بادکوبه‌ای (ز ١٣٠٠ق / ١٨٨٣م) اشاره کرده است. آشفته در زندگی دراز خویش فعالیت علمی بسیار داشته و آثار فراوان به وجود آورده که به گفتۀ خود او بسیاری از آنها یا به سرقت رفته و یا در نقل و انتقال از جایی به جای دیگر از میان رفته است (برای آگاهی از فهرست کامل آثار وی نک‌: عصار، ٢٩-٣٢). آشفته در ٩ محرم ١٣٥٦ق / ٢٢ مارس ١٩٣٧م در مشهد درگذشت و در ایوان طلای رضوی به خاک سپرده شد.

مآخذ

آستان‌قدس، فهرست، ٤ / ٣٧، ٩٢، ٩٣، ١٢٨، ٢٦١، ٢٦٢، ٥ / ١٩٦، ٧(١) / ٣٥، ١٦٩؛
آقابزرگ، الذریعه، ١ / ٢٠، ٦ / ١٧٣، ١٨٥، ٢٦٤، ١٣ / ٢٤٠، ١٤ / ١٧، ٣٣، ١٨ / ٣٠٩، ٢٠ / ١٠٥، ٢٢ / ٢١٤، ٢٣ / ٢٣٩؛
بلاغی، عبدالحسین، مقالات الحنفا، تهران، ١٣٦٩ق، صص ٢٦١-٢٦٢؛
عصار، محمد، تاریخ، نسخۀ خطی آستان قدس، شمـ ١٣٢، جمـ ؛
مدرس، میرزا عبدالرحمن، تاریخ علماء خراسان، به کوشش محمدباقر ساعدی، مشهد، دیانت، ١٣٤١ش، صص ٢٨٩-٢٩٠؛
مشار، خانبابا، فهرست چاپی فارسی، ١ / ٢١، ٩٦٥، ٢ / ١٧٠٠-١٧٠١، ٣١٨٢، ٣١٨٣، ٣٣٣٥، ٣٣٣٦؛
همو، مؤلفین چاپی فارسی و عربی، ج ٥؛
منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، ٢(١) ٩٠٥، ٩٣٢، ٩٤٧، ٩٩٩، ١١٤٢، ٢(٢) ١٥٧٧، ٣ / ٢٤٤٣، ٢٤٤٤، ٤ / ٣٠٩٧.

علی رفیعی