حَمْزه، فرزند حبیب بن عُمارة بن اسماعیل زَیّات تیمی (٨٠-١٥٦ ق/ ٦٩٩-٧٧٣ م)، عالم کوفی و یکی از قاریان هفت‌گانه. وی در کوفه می‌زیست و در شهرهای عراق تجارت می‌کرد (ابن‌سعد، ٦/ ٣٨٥؛ طبری، ١١/ ٦٥٦؛ سمعانی، ٣/ ١٢٢؛ طوسی، ١٧٧). ذهبی او را ایرانی‌الاصل می‌داند (سیر … ، ٧/ ٩٠). احتمال می‌رود او برخی از صحابه را در روزگار سال‌خوردگی آنان درک کرده و حتى برخی را دیده باشد (ابن‌جزری، غایة … ، ١/ ٢٦١).
عموم مصنفین فضایل اخلاقی متعددی برای حمزه برشمرده، و عالمان بزرگی چون ابوحنیفه، سفیان ثوری و اعمش بر برتری و وثاقت او اذعان کرده‌اند (اندرابی، ١٠٩؛ ذهبی، میزان … ، ١/ ٢٨٤). ذکر نام افراد متعدد در کتب رجالی به عنوان شیوخ حمزه بیانگر پیوند استوار قرائت وی با قرائت صحابه است، چنان‌که نقل شده وی هیچ حرفی از کتاب‌الله را جز از طریق نقل و اثر قرائت نکرده است (ابن‌جزری، همان، ١/ ٢٦١-٢٦٢؛ ابن‌خلکان، ١/ ١٦٧).
گفته شده وی بیش از همه از عاصم بن ابی‌النجود (د ١٢٧ ق/ ٧٤٥ م)، حمران ابن اعین شیبانی (د ١٣٠ ق/ ٧٤٨ م)، ابواسحاق سبیعی (د ١٣٢ ق/ ٧٥٠ م)، جعفر بن محمد الصادق (ع) (د ١٤٨ ق/ ٧٦٥ م)، سلیمان بن مهران اعمش (د ١٤٨ ق/ ٧٦٥ م) و عبدالرحمان ابن ابی لیلی (د ١٤٨ ق) بهره جسته است (ابوعمرو، ٢١؛ ذهبی، معرفة … ، ١/ ١١٢؛ ابن‌جزری، همانجا) و البته این کسان همگی قرائت خود را از علی بن ابی‌طالب (ع) (شهادت: ٤٠ ق/ ٦٦١ م)، ابی بن کعب و عبدالله بن مسعود اخذ کرده‌اند (ابن‌مجاهد، ٧٣؛ اندرابی، ١١٥؛ ابن‌جزری، همان، ١/ ٤٥٩).
برخی معتقدند حمزه، قرآن کریم را مستقیماً بر جعفر بن محمدالصادق (ع) قرائت کرده و از ابوعمرو بن علاء (٦٨-١٥٤ ق/ ٦٨٧-٧٧١ م)، قاری بصره از قاریان هفت‌گانه نیز قرائت آموخته است (ابن‌مجاهد، ٨٥؛ اندرابی، ١١٧؛ بنا، ١/ ٣٥). نمونه‌هایی از موافقت قرائت حمزه با قرائت ائمۀ اهل بیت (ع) در منابع آمده است (نک‌ : خطیب، ١/ ٩٧، ٢/ ٢٨، ٤٧٢، جم‌ ‌).
مشهورترین شاگردان حمزه عبارت‌اند از: سفیان ثوری (د ١٦٢ ق/ ٧٧٩ م)، سُلیم بن عیسى (د ١٨٨ ق/ ٨٠٤ م)، ابوالحسن کسائی (د ١٨٩ ق/ ٨٠٥ م) و نیز حسین بن علی جعفی (د ٢٠٣ ق/ ٨١٨ م)، که دو راوی مشهور قرائت او، یعنی خلف بن هشام (د ٢٢٩ ق/ ٨٤٤ م) و خلّاد بن خالد (د ٢٢٠ ق/ ٨٣٥ م) قرائتشان را به طریقۀ عرض، از سُلیم نقل کرده‌اند (ابوعمرو، ٢٥؛ اندرابی، ١١١-١١٢؛ مزی، ٧/ ٣١٥؛ ابن‌جزری، همان، ١/ ٢٦٢).
گفته شده حمزه به شدت از افراط و تکلفهای بی‌جا در قرائت نهی می‌کرده است. روش مشهور وی در قرائت، ادای کامل همزه و کسره بوده است (ابن‌مجاهد، ٧٦؛ ذهبی، همان، ١/ ٩٦). مصنفین اصول قرائت وی را چنین برشمرده‌اند: اماله، وقف بر همزه در طرفین کلمه، اشباع مدّ، تلفظ مضموم ضمیر جمع «هُم»، تخفیف «لٰکنَّ»، اِشمام «ص» به «ز»، حذف یا کسر «ی» زاید در حال وقف، ادغام و عطف اسم ظاهر بر ضمیر مجرور (ابن‌مجاهد، ١٢٢؛ ابـوعمـرو، ٤٠؛ ابن‌جزری، النشر ... ، جم‌ ، غایـة، ١/ ٢٦٣؛ ابوعلـی، ٣٢٠-٣٢٢؛ محیسن، ٢١٤-٢٢٧).
آثاری نیز به وی نسبت داده‌اند (برای نمونه، نک‌ : ابن‌ندیم، ٣٢؛ بنا، ابن‌سعد، همانجاها).

مآخذ

ابن‌جزری، محمد، غایة النهایة، به‌ کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ ق؛
همو، النشر فی القراءات العشر، بیروت، دارالفکر؛
ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، بیروت، ١٩٦٨ م؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
ابن‌مجاهد، احمد، السبعة فی القراءات، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٤٠٠ ق؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
ابوعلی فارسی، حسن، الحجة فی علل القراءات السبع، قاهره، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
ابوعمرودانی، عثمان، التیسیر، به کوشش اتوپرتسل، بیروت، ١٤١٦ ق؛
اندرابی، احمد، قراءات القراء المعروفین، به کوشش احمد نصیف جنابی، بیروت، ١٤٠٧ ق؛
بنا، احمد، اتحاف فضلاء البشر، قاهره، ١٤١٧ ق؛
خطیب، عبداللطیف، معجم‌القراءات، دمشق، ١٤٢٢ ق؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، ١٤١٠ ق؛
همو، معرفة القراء الکبار، به کوشش محمد جادالحق، قاهره، ١٩٨٦ م؛
همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٩٦٣ م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمان بن یحیى معلمی یمانی، حیدرآباد دکن، ١٩٦٢ م؛
طبری، تاریخ؛
طوسی، محمد، الرجال، نجف، ١٣٨١ ق؛
محیسن، محمدسالم، الارشادات الجلیة، قاهره، ١٩٧٤ م؛
مزی، یوسف، تهذیب‌الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٩ ق.

محمد جانی‌پور