اِسْماعیل‌ شَهید، محمد اسماعیل‌ (١١٩٣- ذیقعدۀ ١٢٤٦ق‌/ ١٧٧٩- مۀ ١٨٣١م)‌)، فرزند عبدالغنی و نوادۀ شاه‌ ولیالله دهلوی‌، از علمای‌ هند و یكی از رهبران‌ مسلمان‌ در مبارزه‌ با سیكهای‌ تندرو. وی‌ به‌ شاه‌ اسماعیل‌ نیز شهرت‌ داشت‌.
اسماعیل‌ در پهلت‌، از توابع‌ مظفرنگر در هند، زاده‌ شد. در خردسالی قرآن‌ كریم‌، صرف‌ و نحو و نیز مقدمات‌ فقه‌ را نزد پدرش‌ آموخت‌. در ١٠ سالگی پدر را از دست‌ داد و عمویش‌، شاه‌ عبدالقادر (د ١٢٤٢ق‌) مترجم‌ مشهور قرآن‌ به‌ اردو، سرپرستی و تعلیم‌ او را عهده‌دار شد. اسماعیل‌ تحصیلات‌ خود را در علوم‌ اسلامی نزد شاه‌ عبدالقادر و دیگر افراد خاندانش‌، چون‌ شاه‌ عبدالعزیز، به‌ پایان‌ برد (نك‌ : احمدخان‌، ٥٦؛ رحیم‌ بخش‌، ٦٤٢ -٦٤٤؛ اردو...، ٢/ ٧٤٩). حواشی او بر برخی آثار فلسفی و نیز نگارش‌ رساله‌ای‌ در منطق‌ نشان‌ از گرایش‌ او به‌ علوم‌ عقلی نیز دارد (نك‌ : رحیم‌ بخش‌، ٦٤٥ -٦٤٦).
زندگی اجتماعی و تبلیغی اسماعیل‌ با سخنرانیهای‌ مذهبی در جامع‌ دهلی آغاز شد. او در طول‌ ربع‌ قرن‌ با خطابه‌های‌ پرشور خود همواره‌ بر نفی برخی باورها و آداب‌ و رسوم‌ رایج‌ میان‌ مسلمانان‌ هند كه‌ آنها را بدعت‌ میشم‌رد، كوشش‌ داشت‌ (نك‌ : اكرام‌، ٣٨- ٣٩؛ نیز نك‌ : اردو، ٢/ ٧٥٠؛ رضوی‌، II/ ٨٩). او در سلك‌ مریدان‌ احمد شهید، شاگرد شاه‌ عبدالعزیز در آمد؛ سپس‌ با پیوستن‌ اسماعیل‌ به‌ عبدالحی، داماد شاه‌ عبدالعزیز، گروهی شكل‌ گرفت‌ كه‌ بعدها در درگیریهای‌ مذهبی هند نقش‌ مهمی ایفا كرد (همو، ٣٠٥ ,٨٩ /II).
اسماعیل‌ شهید در ١٢٣٦ق‌ با احمد شهید و پیروانش‌ راهی سفر حج‌ شد و در این‌ سفر كه‌ حدود ٤٠ ماه‌ طول‌ كشید، با شم‌اری‌ از عالمان‌ استانبول‌ و نیز بلاد شام‌، مصر و مغرب‌ كه‌ همه در قلمرو امپراتوری‌ عثمانی بودند، دیدار كرد. درست‌ پس‌ از بازگشت‌ از حج‌، خطابه‌های‌ مهیج‌ وی‌ جهتی دیگر یافت‌ و موج‌ حملات‌ او متوجه‌ تندروان‌ غیر مسلمان‌ شد. این‌ بار وی‌ مردم‌ را به‌ جهاد با سیكهای‌ افراطی كه در آن‌ زمان‌ بر مسلمانان‌ استیلا داشتند، فرا خواند و در نتیجه‌ جنگی در ١٢٤١ق‌ بر ضد سیكها روی‌ داد كه‌ رهبری‌ آن‌ بر عهدۀ اسماعیل‌ و احمد بود (احمدخان‌، ٥٧ - ٥٨؛ رحیم‌ بخش‌، ٦٤٧ به‌ بعد؛ نك‌ : مهر، ٧ به‌ بعد: دربارۀمسیر حركت‌آنان‌ برای‌جنگ‌). همراهان‌اسماعیل‌در پیكارهای‌ نخستین‌، پیروزیهای‌ درخشانی كسب‌ كردند، اما به‌ سبب‌ كارشكنی برخی از حاكمان‌ محلی و عللی دیگر، این‌ پیروزی‌ دوام‌ چندانی نیافت‌ و در جنگ‌ سختی كه در ٢٤ ذیقعدۀ ١٢٤٦ق‌/ ٧ مۀ ١٨٣١م)‌، در ناحیۀ بلكوت‌ درگرفت‌، اسماعیل‌ و استادش‌ احمد كشته‌ شدند و به‌ شهید شهرت‌ یافتند (رحیم‌ بخش‌، ٦٥١ -٦٥٣).

آثار

١. ایضاح‌ الحق‌ الصریح‌ فی احكام‌ المیت‌ و الضریح‌، به‌ فارسی كه‌ نخست‌ در ١٢٩٧ق‌ همراه‌ با ترجم‌ۀ اردو، و سپس‌ در ١٣٥٦ق‌ در دهلی به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. ٢. تقویۀ الایمان‌، به‌ زبان‌ اردو. این‌ اثر در ١٣٤٣ق‌/ ١٩٢٤م‌ در كانپور منتشر شده‌، و نیز در «مجلۀ انجم‌ن‌ سلطنتی آسیایی» (١٨٥٢م‌، شم‌ ١٣) به‌ انگلیسی ترجم‌ه‌ شده‌ است‌ (نیز ترجم‌ه‌ای‌ دیگر، لاهور، ١٩٦٩م‌). ٣. تنویر العینین‌ فی اثبات‌ رفع‌ الیدین‌، به‌ عربی كه در لاهور منتشر شده‌، و احمد خان‌ از این‌ اثر با عنوان‌ قرۀ العینین‌ یاد كرده‌ است‌ (ص‌ ٥٧). ٤. رد الاشراك‌، به‌ عربی. این‌ كتاب‌ را نواب‌ صدیق‌ حسین‌ خان‌ همراه‌ با قطف‌ الثمر به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌. احادیث‌ این‌ كتاب‌ در اثری‌ با عنوان‌ الادراك‌ تخریج‌ شده‌، و این‌ تخریج‌ به‌ طور مستقل‌ نیز چاپ‌ شده‌ است‌ (نك‌ : اردو، ٢/ ٧٥٣؛ نیز سركیس‌، ١/ ٨٨٩). ٥. رسالۀ فی اصول‌ الفقه‌، به‌ عربی كه در دهلی (١٣١١ق‌/ ١٨٩٣م‌) طبع‌ شده‌ است‌. ٦. رسالۀ یك‌ روزه‌ ، رساله‌ای‌ است‌ كوچك‌ به‌ فارسی كه‌ شاه‌ اسماعیل‌ آن‌ را در یك‌ روز و در جواب‌ اعتراض‌ فضل‌ الحق‌ خیرآبادی‌، عالم‌ شیعی به‌ كتاب‌ تقویۀ الایمان‌ نوشته‌، و همراه‌ با ایضاح‌ الحق‌ به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌. ٧. الصراط المستقیم‌، به‌ فارسی كه‌ نخست‌ در بیروت‌ (١٢٨٥ق‌/ ١٨٦٨م‌) و سپس‌ در دهلی (١٣٢٢ق‌/ ١٩٠٤م‌) چاپ‌ شده‌ است‌. ٨. عبقات‌، مجم‌وعۀ آراء و نظریات‌ شاه‌ اسماعیل‌ در تصوف‌. این‌ اثر كه‌ به‌ عربی است‌، در كراچی (١٣٨٠ق‌/ ١٩٦٠م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌، و به‌ اردو نیز ترجم‌ه‌ شده‌ است‌. ٩. منصب‌ امامت‌، به‌ فارسی. این‌ اثر در ١٩٦٢م‌ در كراچی چاپ‌ شده‌، و ترجم‌ۀ اردوی‌ آن‌ نیز در لاهور (١٩٤٩م‌) به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌ (برای‌ دیگر آثار وی‌، نك‌ : رحیم‌ بخش‌، ٦٤٥؛ اردو، ٢/ ٧٥٣-٧٥٤).

مآخذ

احمد خان‌، آثار الصنادید، لكهنو، مطبعۀ نولكشور؛
اردو دائرۀ معارف‌ اسلامیه‌، لاهور، ١٣٨٦ق‌/ ١٩٦٦م‌؛
اكرام‌، محمد، موج‌ كوثر، لاهور، ١٩٨٤م‌؛
رحیم‌ بخش‌، محمد، حیات‌ ولی، لاهور، ١٩٥٥م‌؛
سركیس‌، یوسف‌ الیان‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیۀ و المعربۀ، قاهره‌، ١٣٤٦ق‌/ ١٩٢٨م‌؛
مهر، غلام‌ رسول‌، سیداحمد شهید، لاهور، كتاب‌ منزل‌؛
نیز:

Rizvi, A. A., A Socio- Intellectual History of the Isnāʾ Ashari Shīʾīs in India, Canberra, ١٩٨٦.
محمدجواد شم‌س‌