بِیكَنْدی‌، ابوعبدالله‌ محمد بن‌ سلام‌ بن‌ فرج‌ بخاری‌ (د صفر ٢٢٥ / دسامبر ٨٣٩)، محدث‌ اهل‌ ماوراءالنهر و استاد بخاری‌، صاحب‌ صحیح‌. وی‌ در بیكند، یكی‌ از شهرهای‌ نزدیك‌ بخارا به‌ دنیا آمد (نک‌ : سمعانی‌، ٢ / ٤٠٤؛ یاقوت‌، ١ / ٧٩٧). اگرچه‌ در منابع‌ به‌ تاریخ‌ تولد او اشاره‌ نشده‌ است‌، اما بر پایۀ منابعی‌ كه‌ تولد وی‌ را هم‌زمان‌ با وفات‌ سفیان‌ ثوری‌ آورده‌اند (ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٣؛ ذهبی‌، تاریخ‌ ... ، ٣٦٢)، می‌توان‌ ١٦١ق‌ / ٧٧٨م‌ را سال‌ تولد او دانست‌.
بیكندی‌ در دیار خود به‌ فراگیری‌ دانش‌ آغاز كرد و برای‌ تكمیل‌ آموخته‌هایش‌ به‌ سفر پرداخت‌ و در محضر درس‌ بسیاری‌ از بزرگان‌ دانش‌ اندوخت‌. در میان‌ استادان‌ وی‌، نام‌ كسانی‌ همچون‌ ابن‌ مبارك‌، سنان‌ بن‌ عیینه‌، محمد بن‌ فضیل‌، ابن‌ علیه‌، وكیع‌ بن‌ جراح‌، ابواسحاق‌ فزاری‌، عیسى غُنجار، یحیی‌ بن‌ محمد بصری‌، ابوالاحوص‌ بغوی‌، عیسی‌ بن‌ موسى بخاری‌ و عقبة بن‌ خالد سكونی‌، اهمیت‌ و اشتهار بیشتری‌ دارند (ابن‌ابی‌حاتم‌، ٣(٢) / ٢٧٨؛ مزی‌، ٢٥ / ٣٤٠-٣٤١؛ ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٢؛ سمعانی‌، همانجا). مزی‌ (٢٥ / ٣٤١) مالك‌ بن‌ انس‌ را نیز از استادان‌ او دانسته‌ است‌، اما برخی‌ گویند اگرچه‌ وی‌ مالك‌ را دیده‌، ولی‌ از او حدیثی‌ نشنیده‌ است‌ (ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٣؛ ذهبی‌، همان‌، ٣٦٠).
بیكندی‌ در سفرهای‌ خویش‌ (نک‌ : سیوطی‌، ١٨٥؛ ابن‌ عماد، ٢ / ٥٧)، چنان‌كه‌ خود گفته‌، گویا از ٤٠٠ نفر از مشایخ‌ زمانه‌ حدیث‌ شنیده‌ است‌ (ذهبی‌، همان‌، ٣٦١، سیر ... ، ١٠ / ٦٣٠). وی‌ مردی‌ توانگر بود و به‌ گفتۀ خود برای‌ فراگیری‌ دانش‌، اموال‌ بسیاری‌ صرف‌ كرده‌ بود (نک‌ : همان‌، ١٠ / ٦٢٩، تاریخ‌، همانجا؛ ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٢). برخی‌ او را حافظ احادیث‌ فراوان‌ دانسته‌، و گروهی‌ محفوظاتش‌ را تا ٥ هزار حدیث‌ بر شمرده‌اند (ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٢-٢١٣؛ ابن‌ عماد، همانجا).
بیكندی‌ را از محدثان‌ بزرگ‌ دانسته‌اند (ذهبی‌، سیر، ١٠ / ٦٢٨) و حتى‌ برخی‌ او را با اسحاق‌ بن‌ راهویه‌ (استاد بنام‌ بخاری‌)، دو گنجینه‌دار حدیث‌ در خراسان‌ پنداشته‌اند (همانجا؛ ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٢). چگونگی‌ یادكردهای‌ نویسندگان‌ از بیكندی‌ دربارۀ وثاقت‌ و صداقت‌ او در حدیث‌، نشان‌ دهندۀ جایگاه‌ ارزشمند او در این‌ علم‌ است‌ (نک‌ : همو، ٩ / ٢١٣؛ سمعانی‌، همانجا؛ ذهبی‌، همان‌، ١٠ / ٦٢٩). در این‌ میان‌ به‌ ویژه‌ حكایاتی‌ كه‌ دربارۀ مجالس‌ درس‌ او بیان‌ شده‌ است‌ (نک‌ : ابن‌ حجر، ذهبی‌، همانجاها)، بر شناخت‌ مقام‌ علمی‌ او می‌افزاید.
شاگردان‌ و راویان‌ بسیاری‌ نزد بیكندی‌ به‌ دانش‌ اندوزی‌ پرداختند كه‌ بی‌گمان‌ در رأس‌ این‌ شاگردان‌، یكی‌ از بزرگان‌ تاریخ‌ حدیث‌، محمد بن‌ اسماعیل‌ بخاری‌ است‌. بر پایۀ زمان‌ خروج‌ بخاری‌ از بخارا به‌ سوی‌ نیشابور (٢٠٩ ق‌ / ٨٢٤ م‌)، دور نیست‌ كه‌ این‌ دانش‌اندوزی‌ در دهۀ نخست‌ سدۀ ٣ق‌ صورت‌ گرفته‌ باشد (نک‌ : همو، سیر، ١٢ / ٤٠٤). درواقع‌ باید گفت‌، بیكندی‌ یكی‌ از قدیم‌ترین‌ مشایخ‌ بخاری‌ به‌ شمار می‌آید و روایات‌ بخاری‌ از او در آثار روایی‌ قابل‌ پی‌جویی‌ است‌ (بخاری‌، ٧١؛ سلفی‌، ٥٩٠؛ كلابادی‌، ٢ / ٦٥٣).
از دیگر شاگردان‌ او، افزون‌ بر فرزندش‌، ابراهیم‌، می‌توان‌ به‌ این‌ كسان‌ اشاره‌ كرد: یحیی‌ بن‌ عاصم‌، عبدالله‌ بن‌ عبدالرحمان‌ دارِمی‌، عبیدالله‌ بن‌ واصل‌، محمد بن‌ عبد بن‌ عامر، محمد بن‌ علی‌ بن‌ حمزۀ مروزی‌، اسباط بن‌ الیسع‌، احمد بن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ عیسی‌ ثقفی‌، ابونصر لیث‌ بن‌ نصر بن‌ حسین‌ شاعر، محمد بن‌ نهشل‌ مؤدب‌، ابوعمر ابن‌ بجیر، طفیل‌ بن‌ زید نسفی‌ و بسیاری‌ دیگر از عالمان‌ ماوراءالنهر (ذهبی‌، همان‌، ١٠ / ٦٢٨؛ ابن‌ حجر، ٩ / ٢١٢؛ نیز نک‌ : ابن‌ ابی‌ حاتم‌، همانجا؛ ابن‌ ماكولا، ٤ / ٤٠٥؛ نسفی‌، ٨٨، ١٢٥، ٢٨٩، جم‌ ؛ ابن‌ حبان‌، ٩ / ٧٥؛ صفدی‌، ٣ / ١١٥).
گفتنی‌ است‌ برخی‌ او را دارای‌ تألیفات‌ و تصانیفی‌ دانسته‌اند (ذهبی‌، همان‌، ١ / ٦٣٠؛ صفدی‌، همانجا)، اما اثری‌ از او برجای‌ نمانده‌ است‌ (دربارۀ فرزندان‌ او، نک‌ : ابن‌ ماكولا، ٤ / ٤٠٥-٤٠٦؛ سمعانی‌، ٢ / ٤٠٥).

مآخذ

ابن‌ ابی‌ حاتم‌، عبدالرحمان‌، الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٧١ق‌ / ١٩٥٢م‌؛
ابن‌ حبان‌، محمد، الثقات‌، حیدرآباد دكن‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌ التهذیب‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٢٦ق‌؛
ابن‌ عماد، عبدالحی‌، شذرات‌ الذهب‌، بیروت‌، ١٣٩٩ق‌ / ١٩٧٩م‌؛
ابن‌ ماكولا، علی‌، الاكمال‌، بیروت‌، ١٤٤١ق‌ / ١٩٩٠م‌؛
بخاری‌، محمد، «الادب‌ المفرد»، همراه‌ فضل‌الله‌ الصمد فی‌ توضیح‌ الادب‌ المفرد فضل‌ الله‌ جیلانی‌، قاهره‌، ١٣٧٨ق‌؛
ذهبی‌، محمد، تاریخ‌ الاسلام‌، حوادث‌ سالهای‌ ٢٢١-٢٣٠ق‌، به‌ كوشش‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، بیروت‌، ١٤٠٩ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
همو، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ١٤١٢ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
سلفی‌، احمد، معجم‌ السفر، به‌ كوشش‌ شیر محمد زمان‌، اسلام‌آباد، ١٤٠٨ ق‌ / ١٩٨٨ م‌؛
سمعانی‌، عبدالكریم‌، الانساب‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
سیوطی‌، طبقات‌ الحفاظ، قاهره‌، ١٤٠٣ ق‌ / ١٩٨٣ م‌؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ كوشش‌ ددرینگ‌، ویسبادن‌، ١٣٩٤ق‌ / ١٩٧٤م‌؛
كلابادی‌، احمد، رجال‌ صحیح‌ البخاری‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ لیثی‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
مزی‌، یوسف‌، تهذیب‌ الكمال‌، به‌ كوشش‌ بشار عواد معروف‌، بیروت‌، ١٤٠٣ق‌ / ١٩٨٣م‌؛
نسفی‌، عمر، القند فی‌ ذكر علماء سمرقند، به‌ كوشش‌ یوسف‌ هادی‌، تهران‌، ١٣٧٨ش‌ / ١٩٩٩م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌..

فرامرز حاج‌منوچهری‌