بَیاضی‌، زین‌الدین‌ علی‌ بن‌ محمد بن‌ یونس‌ (٧٩١-٨٧٧ق‌ / ١٣٨٩-١٤٧٢م‌)، متكلم‌ امامی‌. وی‌ در نبطیۀ جبل‌ عامل‌ به‌ دنیا آمد و همان‌جا درگذشت‌ (افندی‌، ٤ /٢٥٦؛ مرعشی‌، ١ /٦، ٨). شهرت‌ او به‌ نباطی‌ و عاملی‌ از همین‌جاست‌.
به‌ گفتۀ آقابزرگ‌ به‌ علت‌ ویرانیهای‌ رخ‌ داده‌ در جبل‌ عامل‌، و گسستن‌ سنتها و مكاتب‌ آموزش‌ در پی‌ آن‌، منابعی‌ كه‌ به‌ شرح‌ حال‌ عالمان‌ این‌ منطقه‌ پرداخته‌اند، آگاهیهای‌ چندانی‌ دربارۀ استادان‌ و شاگردان‌ بیاضی‌ به‌ دست‌ نداده‌اند (مقدمه‌ ... ، ٢ /١٤)؛ اما بیاضی‌ در اجازه‌نامه‌ای‌ به‌ دو استاد خویش‌، جمال‌الدین‌ احمد بن‌ حسین‌ بن‌ مُطهّر و ابن‌دقماق‌ اشاره‌ كرده‌ است‌ (برای‌ متن‌ آن‌، نک‌ : مجلسی‌، ١٠٤ /٢٢١-٢٢٥). افزون‌ بر این‌ دو، وی‌ ظاهراً از پدر و عمویش‌ حسن‌ نیز بهره‌ برده‌ است‌ (مرعشی‌، ١ /٦). از شاگردان‌ او می‌توان‌ فرزندش‌ محمد، ناصر بن‌ ابراهیم‌ بویهی‌، شرف‌الدین‌ بن‌ جمال‌الدین‌ و تقی‌الدین‌ كفعمی‌ را برشمرد (نک‌ : افندی‌، ٤ /٢٥٥-٢٥٦؛ آقابزرگ‌، همان‌، ٢ /١٥-١٦؛ مرعشی‌، ١ /٧). در این‌ میان‌، برخی‌ از آثار شاگردش‌، كفعمی‌ ــ كه‌ هم‌ از او اجازۀ روایت‌ داشته‌ (آقابزرگ‌، همان‌، ٢ /١٦)، و هم‌ برخی‌ از آثار او را تلخیص‌ كرده‌ است‌ (نک‌ : حسون‌، ٢٦) ــ تنها منبع‌ برای‌ دست‌یابی‌ به‌ برخی‌ نوشته‌های‌ بیاضی‌ است‌.
بیاضی‌ به‌ عنوان‌ متكلمی‌ امامی‌ در مكتب‌ جبل‌ عامل‌، از مشایخ‌ آن‌ بوم‌، به‌ ویژه‌ شهید اول‌ متأثر بوده‌، و با عنوان «علامۀ زمان‌» از او یاد كرده‌ (نک‌ : «الكلمات‌ ... »، ٣٣٩)، و به‌ شرح‌ برخی‌ از آثارش‌ پرداخته‌ است‌. او در آثار كلامی‌ خویش‌، برخلاف‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ از صبغۀ فلسفی‌ دادن‌ به‌ مسائل‌ كلامی‌ خودداری‌ كرده‌، و از متكلمان‌ شیعی‌ پیش‌ از وی‌ پیروی‌ نموده‌ است‌. از شاخص‌ترین‌ آراء كلامی‌ او، مخلوق‌ دانستن‌ قرآن‌ كریم‌ ( عصرة ... ، ١٤٨)، اعتقاد به «صرفه‌» در اعجاز قرآن‌ (همان‌، ١٧١-١٧٢) و قول‌ به «نسبت‌ و اضافه‌» در ماهیت‌ علم («الكلمات‌»، ٢٤٥) است‌.
بیاضی‌ گرایشی‌ به‌ اندیشه‌های‌ فلسفی‌ نداشته‌، و نمونه‌هایی‌ چون‌ رد استدلال‌ فلسفی‌ بر ضرورت‌ بعثت‌ انبیا (نک‌ : الصراط ... ، ١ /٦١)، و رد قاعدۀ «الواحد» («الكلمات‌»، ٢٤٣، نیز ٢٤٥، ٢٧٢) نشان‌ دهندۀ بی‌توجهی‌ او به‌ فلسفه‌ است‌. بی‌اعتنایی‌ او به‌ شیوۀ نصیرالدین‌ طوسی‌ نیز شاید به‌ همین‌ سبب‌ بوده‌، و این‌ رویكرد، به‌ ویژه‌ در عصرة المنجود بازتابهای‌ چشمگیرتری‌ یافته‌ است‌. بیاضی‌ نسبت‌ به‌ اندیشه‌های‌ صوفیانه‌ نیز، روی‌ خوش‌ ننموده‌ است‌ (نک‌ : عصرة، ٧: مردود شمردن‌ اساس‌ طریقت‌، «الكلمات‌»، ٢٥٠: امتناع‌ فنا در توحید).
از نكات‌ برجسته‌ در آثار كلامی‌ وی‌، اهتمام‌ به‌ ارائۀ شواهد متنوع‌ از گفته‌های‌ صاحبان‌ اقوال‌، و مستندسازی‌ و نیز گردآوری‌ آراء پیروان‌ فرق‌ و مذاهب‌ گوناگون‌ است‌ (مثلاً عصرة، ٥٥، الصراط، ١ /٤٤-٥٠). و از این‌ رهگذر منقولات‌ او را باید در بردارندۀ آثاری‌ دانست‌ كه‌ در طول‌ زمان‌ از میان‌ رفته‌اند (برای‌ نمونه‌، نک‌ : الصراط، ١ /٢٣-٢٤؛ آقابزرگ‌، الذریعة، ٢١ /٩٨، ٢٦ /١٠٢-١٠٣، ٣١٣).
مؤلف‌ در «الكلمات‌ النافعات‌»، نیز همین‌ شیوه‌ را پی‌ گرفته‌، و حتى فراتر از آن‌، و در موضوعاتی‌ كه‌ متعارف‌ كتب‌ ملل‌ و نحل‌ نبوده‌ است‌، به‌ دسته‌بندی‌ آراء و مذاهب‌ می‌پردازد (برای‌ نمونه‌، نک‌ : ص‌ ٢٧٤، ٢٧٧). شاید به‌ سبب‌ همین‌ كثرت‌ استناد است‌ كه‌ برای‌ نگارش‌ بحار الانوار، الصراط المستقیم‌ در شمار منابع‌ مجلسی‌ (نک‌ : ١ /١٥-١٦) بوده‌ است‌. تمایل‌ او به‌ جمع‌ اقوال‌ و آراء مختلف‌ تا بدانجاست‌ كه‌ در برخی‌ آثار دیگر وی‌ نیز مانند الباب‌ المفتوح‌ الی ما قیل‌ فی‌ النفس‌ والروح‌ كه‌ تك‌نگاری‌ در زمینۀ روح‌ و نفس‌ است‌، آراء مذاهب‌ مختلف‌ را گرد آورده‌ است‌.
بیاضی‌ افزون‌ بر توانایی‌ در علم‌ كلام‌، فرقه‌شناسی‌ و نیز منطق‌، در فقه‌، حدیث‌ و تفسیر هم‌ تبحر داشته‌ است‌. همچنین‌ در نوشته‌ای‌ از او با عنوان «خُطبَة مُجَنَّسَة» كه‌ توسط كفعمی‌ نقل‌ شده‌ ( المصباح‌، ٩٧١-٩٧٢)، توانایی‌ ادبی‌اش‌ هم‌ نمایان‌ است‌.

آثار

بیش‌ از ٢٠ اثر در حوزۀ كلام‌، فقه‌، تفسیر و منطق‌ به‌ او نسبت‌ داده‌ شده‌ كه‌ غالب‌ آنها اختصار، گزینش‌، یا شرح‌ آثار پیشینیان‌ است‌:
١. ذخیرة الایمان‌ (تألیف‌: ٨٣٤ق‌)، قدیم‌ترین‌ اثر شناختۀ او كه‌ منظومه‌ای‌ در علم‌ كلام‌ است‌ (آقابزرگ‌، همان‌، ١٠ /١٤).
٢. الصراط المستقیم‌ الى مستحقی‌ التقدیم‌ (تألیف‌: ٨٥٤ ق‌)، مشهورترین‌ اثر اوست‌ كه‌ در اثبات‌ امامت‌ علی‌(ع‌) نوشته‌ شده‌ است‌. خود او آن‌ را از حیث‌ كثرت‌ استناد به‌ كتب‌ فریقین‌، از دیگر كتابها ممتاز می‌داند (نک‌ : ١ /٢-٣). بیاضی‌ از ٢٨٠ اثر در این‌ كتاب‌ نام‌ برده‌، و از حدود ٥٠ اثر به‌طور مستقیم‌ نقل‌ كـرده‌ است‌ (نک‌ : ١ /٤-١١، نیز عصرة، ٢٥٣). برخی‌ آن‌ را بعد از الشافی‌ سیدمرتضى (د ٤٣٦ق‌) در امامت‌، مهم‌ترین‌ كتاب‌، و حتى از جهاتی‌ مقدم‌ بر آن‌ دانسته‌اند (خوانساری‌، ٤ /٣٤٠). نه‌ تنها این‌ كتاب‌ از همان‌ آغاز نگارش‌ توسط خود نویسنده‌ (نک‌ : عصرة، ٢٠٩، ٢٥٢، ٢٥٣، ٢٥٧) و شاگردان‌ وی‌ مورد استفاده‌ قرار گرفته‌، كه‌ در عصر حاضر نیز متكلمان‌ شیعه‌ بدان‌ توجه‌ دارند (برای‌ نمونه‌، نک‌ : امینی‌، ٤ /١٣٠، ٦ /٢١٣، جم‌ ؛ نیز یزدی‌ حائری‌، ٢ /١٢٥).
٣. عصرة المنجود، اثر مهم‌ دیگری‌ است‌ در بر دارندۀ موضوعات‌ و بابهای‌ مختلف‌ علم‌ كلام‌. چنان‌كه‌ اشاره‌ شد وی‌ در این‌ اثر از شیوۀ نصیرالدین‌ دوری‌ گزیده‌، و به‌ متكلمان‌ امامی‌ پیش‌ از او نظر داشته‌ است‌. در مقام‌ مقایسه‌ میان‌ آن‌ با آثار كلامی‌ نصیرالدین‌ طوسی‌، باید گفت‌: بیاضی‌ در این‌ كتاب‌، كلام‌ خود را با سخن‌ از ضرورت‌ بحث‌ عقلی‌ آغاز می‌كند؛ و «مباحث‌ وجود و احكام‌ آن‌» در كتابهای‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ و پیروان‌ او (نصیرالدین‌، ١٥ بب‌ )، جای‌ خود را در این‌ كتاب‌ به «وجوب‌ معرفت‌ و طرق‌ آن‌» داده‌ است‌. دیگر آنكه‌ خلاف‌ این‌ آثار كه‌ به‌ علت‌ فلسفی‌ شدن‌ نظم‌ مباحث‌، از موضوعاتی‌ همچون «ضرورت‌ شكر»، «معرفت‌ حدوث‌ اجسام‌»، «خَلق‌ اعمال‌»، «استطاعت‌»، «خلق‌ قرآن‌» و «مؤمنِ فاسق‌» در آنها سخنی‌ نرفته‌ است‌، بیاضی‌ در كتاب‌ خود به‌ شیوۀ قدما به‌ تفصیل‌ به‌ این‌ مباحث‌ پرداخته‌ است‌ (ص‌ ١٢، ١٩، ٨٩، ١٠٨، ١٤٨، ١٨٥). از همین‌ روست‌ كه‌ به‌ اقوال‌ و آراء و ادلۀ معتزله‌ تمایل‌ نشان‌ می‌دهد (برای‌ نمونه‌، نک‌ : ص‌ ٤٤-٤٥، ١٣٥-١٣٧، ١٥٢). پیداست‌ كه‌ این‌ اختلاف‌ روش‌، تنها در نگرش‌ كلامی‌ وی‌ بوده‌، و در مسائلی‌ چون «فلك‌» كه‌ صبغۀ فلسفی‌ بحث‌ بیشتر است‌، به‌ آثار نصیرالدین‌ طوسی‌ استناد می‌جوید (نک‌ : ص‌ ٢٥٥، نیز «الكلمات‌»، ٢٧٧). با توجه‌ به‌ یادكرد بیاضی‌ از الصراط المستقیم‌ در عصرة المنجود، باید گفت‌ این‌ كتاب‌ ظاهراً در دو دهۀ پایانی‌ عمر او نگاشته‌ شده‌ است‌.
٤-٥. «الرسالة الیونسیة» (تألیف‌: ٨٤٤ ق‌) در شرح‌ الرسالة التكلیفیۀ شهید اول‌، و «الكلمات‌ النافعات‌» در شرح‌ الباقیات‌ الصالحات‌ همو. شرح‌ او بر این‌ دو اثر، متضمن‌ تشریح‌ نكات‌ بلاغی‌ و معانی‌ كلمات‌، ذكر شواهدی‌ از آیات‌ و روایات‌ و اشاراتی‌ به‌ اقوال‌ و عقاید مذاهب‌ و فرقه‌های‌ مختلف‌ است‌. این‌ دو اثر در مجموعۀ اربع‌ رسائل‌ كلامیة به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
٦. المقام‌ الاسنى فی‌ تفسیر اسماء الله‌ الحسنى (افندی‌، ٤/٢٥٩)، در شرح‌ دعای‌ جوشن‌ كبیر (نک‌ : آقابزرگ‌، همان‌، ٢/٦٦-٦٧). بیاضی‌ خود با عنوان‌ شرح‌ الاسماء در «الرسالة الیونسیة» از آن‌ نام‌ برده‌، و بدان‌ استناد كرده‌ است‌ (ص‌ ٨٩). آقابزرگ‌ به‌ كتابی‌ با همین‌ عنوان‌ از كفعمی‌ اشاره‌ كرده‌، و می‌افزاید كه‌ كفعمی‌ بخشهایی‌ از نوشتۀ استاد خود را در انتهای‌ البلدالامین‌ آورده‌ است‌ (مقدمه‌، ٢/٢٧). اما باید گفت‌ كفعمی‌ تنها خلاصه‌ای‌ از اثری‌ با عنوان‌ المقصد الاسنى را بی‌ آنكه‌ از نسبت‌ آن‌ به‌ بیاضی‌ یا حتى مؤلفی‌ دیگر سخن‌ گوید، آورده‌ است‌ (نک‌ : البلد ... ، ٦١٢ بب‌ ، المصباح‌، ٤٨١). نیز برپایۀ مقایسۀ میان‌ متن‌ منقول‌ كفعمی‌ با كتابی‌ به‌ همین‌ نام‌ از غزالی‌، نمی‌توان‌ هیچ‌گونه‌ اشتراك‌ مفهومی‌ سراغ‌ داد.
٧. الباب‌ المفتوح‌ الى ماقیل‌ فی‌ النفس‌ والروح‌. مجلسی‌ از این‌ اثر بهره‌ برده‌، و متن‌ كامل‌ آن‌ را در مباحث‌ مربوط به‌ كتاب «السماء و العالم‌» بحارالانوار آورده‌ است‌ (نک‌ : ٥٨/٩١-١٠٤). آثار دیگر و اشعاری‌ نیز بدو منتسب‌ شده‌ كه‌ برخی‌ از آنها بر جای‌ مانده‌ است‌ (نک‌ : حر عاملی‌، ١/١٣٥؛ افندی‌، ٤/٢٥٦-٢٥٩؛ آقابزرگ‌، طبقات‌ ... ، ٢/٨٩، الذریعة، ١/٤٩٤، ١٨/٣٥٣؛ مرعشی‌، ١/ ٨- ٩؛ برای‌ نمونه‌هایی‌ از اشعار بیاضی‌، نک‌ : الصراط، ١/٢٣٠-٢٣١، ٢/٩٧، ٣/١٥٦؛ برای ‌نسخه‌های‌ آثار، نک‌ : مركزی‌، خطی‌، ١١/٢١١٠؛ همان‌، میكروفیلمها، ١/٥٦٣؛ دانش‌پژوه‌، ٢/٢٤١-٢٤٢).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة (قرن‌ نهم‌)، به‌ كوشش‌ علینقی‌ منزوی‌، تهران‌، ١٣٦٢ ش‌؛
همو، مقدمه‌ بر الصراط المستقیم‌ (نک‌ : هم‌ ، بیاضی‌)؛
افندی‌، عبدالله‌، ریاض‌ العلماء، به‌ كوشش‌ محمود مرعشی‌ و احمد حسینی‌، قم‌، ١٤٠١ ق‌ /١٩٨١ م‌؛
امینی‌، عبدالحسین‌، الغدیر، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌؛
بیاضی‌، علی‌، «الرسالة الیونسیة»، ضمن‌ اربع‌ رسائل‌ كلامیة، قم‌، ١٣٨٠ ش‌؛
همو، الصراط المستقیم‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر بهبودی‌، قم‌، ١٣٨٤ق‌ /١٩٦٤م‌؛
همو، عصرة المنجود، نسخۀ عكسی‌ موجود در كتابخانۀ مركز؛
همو، «الكلمات‌ النافعات‌»، ضمن‌ اربع‌ رسائل‌ كلامیة، قم‌، ١٣٨٠ ش‌؛
حر عاملی‌، محمد، امل‌ الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسینی‌، نجف‌، ١٣٨٥ ق‌؛
حسون‌، فارس‌، مقدمه‌ بر محاسبة النفس‌ كفعمی‌، قم‌، ١٤١٣ ق‌؛
خوانساری‌، محمدباقر، روضات‌ الجنات‌، بیروت‌، ١٤١١ ق‌ /١٩٩١ م‌؛
دانش‌پژوه‌، محمدتقی‌ و بهاءالدین‌ انواری‌، فهرست‌ كتابهای‌ خطی‌ كتابخانۀ مجلس‌ سنا، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
كفعمی‌، ابراهیم‌، البلد الامین‌، چ‌ سنگی‌، تهران‌، ١٣٨٣ق‌؛
همو، المصباح‌، به‌ كوشش‌ حسین‌ اعلمی‌، بیروت‌، ١٤١٤ ق‌ /١٩٩٤ م‌؛
مجلسی‌، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت‌، ١٤٠٣ ق‌ /١٩٨٣ م‌؛
مرعشی‌، شهاب‌الدین‌، مقدمه‌ بر الصراط المستقیم‌ (نک‌ : هم‌ ، بیاضی‌)؛
مركزی‌، خطی‌؛
همان‌، میكروفیلمها؛
نصیرالدین‌ طوسی‌، محمد، «تجرید الاعتقاد»، ضمن‌ كشف‌ المراد علامۀ حلی‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ حسن‌زادۀ آملی‌، قم‌، ١٤١٣ق‌؛
یزدی‌ حائری‌، علی‌، الزام‌ الناصب‌، قم‌، ١٣٦٢ش‌.

محمدكاظم‌ علوی‌