بونی‌، ابوالعباس احمد بن قاسم بن محمد ساسی تمیمی (١٠٦٣- ١١٣٩ق‌ /١٦٥٣-١٧٢٧م‌)، فقیه‌ مالكی، محدث‌ و ناظم‌ آثار پیشینیان‌. كتانی‌ به‌ نقل‌ از معاصر وی‌، عبدالرحمان‌ جامعی‌، نام‌ جد وی‌ را محمد معروف‌ آورده‌ است‌ (١ /٢٣٦).
بروكلمان‌ زندگی‌ او را میان سالهای‌ ١٠٠٣-١١٠٣ق‌ /١٥٩٤-١٦٩١م‌ دانسته‌ (GAL, S, II /٧١٥) و حفناوی‌ درگذشتش‌ را پس‌ از ١١١٦ق‌ / ١٧٠٤م‌ آورده‌ است‌ (١ /٥٢٢) كه با توجه‌ به‌ اتفاق‌ مآخذ دربارۀ تاریخ‌ ولادت‌ و درگذشت‌ بونی‌ نادرست‌ به‌ نظر می‌رسد. حفناوی‌ وی‌ را مرجع‌ در فتوا و حلال‌ مشكلات‌ علمی‌ وصف‌ كرده‌ است‌ (همانجا).
بونی‌ در شهر بونه‌ (عنابه‌)، در شرق‌ الجزایر متولد شد و در ٧٦ سالگی‌ همان‌جا درگذشت‌ (كتانی‌، همانجا). پدرش‌ اهل‌ دانش‌ بوده‌، و جیلالی‌ آثار او را بالغ‌ بر ١٠٠ عنوان‌ گفته‌ است‌ (همانجا). احتمالاً او دچار اشتباه‌ شده‌، و میان‌ پدر و پسر خلط كرده‌، آثار فرزند را به پدر نسبت‌ داده‌ است‌ (نک‌ : كتانی‌، حفناوی‌، همانجاها).
بونی‌ به‌ شهرهای مختلف شمال افریقا، به‌ویژه‌ مصر برای‌ كسب‌ علم‌ سفر كرد. از‌جمله‌ گزارشهای موجود دربارۀ این سفرها، گزارش‌ ملاقات‌ احمد بن‌ موسی‌ جزائری‌ در ١٠٩٢ق‌ /١٦٨١م‌ با وی‌ هنگام‌ حضور در مصر است‌ (جیلالی‌، ٣ /١٧٧). براساس‌ اجازات‌ او، مشایخ‌ وی‌ در حدیث‌، پدرش‌ و نیز جمعی‌ از علمای‌ تونس‌، الجزایر، مغرب‌ و مصر هستند. او در كتاب‌ خویش‌ الدرة المصونة فی‌ علماء و صلحاء بونة، شیوخ‌ خود را به تفصیل‌ یاد كرده‌ است‌. محمد بن سلیمان رودانی، خلیل بن ابراهیم لَقانی، احمد بن عبداللطیف‌ بَشبیشی‌، یحیی شاوی‌، عبدالباقی زُرقانی، محمد بن عبدالله خَرَشی‌، ابراهیم بن مرعی شَبْرَخیتی، علی خُضَری رشیدی، محمد بن عبدالعزیز مَنوفی‌ و بركات‌ بن‌ بادیس‌ قُسَنطینی‌ از استادان‌ او بوده‌اند (نک‌ : كتانی‌، ١ /٢٣٧؛ جیلالی‌، همانجا؛ حفناوی‌، ١ /٥٢٢، ٥٢٤). او پس‌ از بازگشت‌ از سفر در بونه‌ استقرار یافت‌ و به‌ اقراء، نقل‌ حدیث‌ و تألیف‌ پرداخت‌ (جیلالی‌، همانجا).
از معدود راویان‌ شناخته شدۀ او، عبدالرحمان جامعی‌، عبدالقادر راشدی‌ قسنطینی‌، عَزّوز فاسی‌، حسن بن‌ سلامۀ طیبی‌ و دو فرزند خود وی‌، احمد زَرّوق‌ و محمد را می‌توان‌ نام‌ برد (نک‌ : حفناوی‌، ١ /٥٢٢؛ مخلوف‌، همانجا؛ كتانی‌، ١ /٢٣٦، ٢٣٨؛ S،GAL, ، همانجا).
كثرت‌ تألیف‌ بونی‌ را در میان‌ مردم‌ الجزایر بی‌نظیر ساخته‌ است‌ (نک‌ : سعدالله‌، ٢/٣٣٧). آثار وی‌ بیشتر در فقه‌، تفسیر، لغت‌، ادب‌، تاریخ‌، اصول دین‌، جدل، طب، جغرافیا و اخلاق‌ است‌. جیلالی‌ با ارائۀ فهرستی‌ موضوعی‌، آثار وی‌ را در هر یك‌ از حوزه‌ها بر می‌شمارد (٣/١٧٨-١٨٣). بیشتر آنها منظومه‌ یا خلاصه‌هایی‌ منظوم‌ از آثار پیشینیان‌اند (نک‌ : همو، ٣/١٧٨). حفناوی‌ با نقل‌ مستقیم‌ از كتاب‌ التعریف‌ بما للفقیر من‌ التألیف‌ بونی‌ در شمارش‌ آثار وی‌، فهرستی‌ از ١٧٧ كتاب‌ كامل و ناقص را ارائه می‌دهد (١/٥٢٢، ٥٢٣-٥٣٣). وی‌ معتقد است‌ كه‌ بونی‌ بجز اینها، بر دیگر متون‌ نیز تعلیقاتی‌ داشته‌ است (١ /٥٣٣؛ جیلالی‌، ٣ /١٨٣).
نمونه‌هایی‌ از آثار موجود اوست‌: ١. اعلام‌ اهل‌ القریحة فی‌ الادویة الصحیحة (ناجی‌، ٢١٠؛ S، GAL, ، همانجا)، ٢. رسالة فی‌ احكام‌ البروج‌ و الكواكب‌ و معرفة اوائل‌ السنین‌، كه‌ منتخبی‌ است‌ از شمس‌المعارف‌ الوسطى‌ اثر خود وی‌ (كنج‌، ٢/٧٤٠)، ٣. فتح‌ الباری‌ فی‌ شرح‌ صحیح‌ البخاری‌ (ناجی‌، ٢٢١)، ٤. یاقوتة الخاقانی‌ (سید، ٣/٢٠٢؛ GAL, S, II/٤٣٧) كه‌ شرحی‌ است‌ بر جوهرة التوحید لَقانی‌ در علم‌ كلام‌ (نک‌ : حفناوی‌، ١/٥٢٨؛ زركلی‌، ١/٢٨؛ GAL, S، همانجا؛ برای‌ دیگر آثار باقی‌ماندۀ وی‌، نک‌ : همان‌، II/٤٣٧, ٧١٥، ظاهریه‌، ٢/١١٦؛ زیدان‌، ١/٢٩٣).

مآخذ

جیلالی‌، عبدالرحمان‌، تاریخ‌ الجزائر العام‌، بیروت‌، ١٩٨٣م‌؛
حفناوی‌، محمد، تعریف‌ الخلف‌ برجال‌ السلف‌، بیروت‌، مؤسسة الرساله‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
زیدان‌، یوسف‌، فهرس‌ مخطوطات‌ الجامعة الاسكندریة، قاهره‌، ١٩٩٤م‌؛
سعدالله‌، ابوالقاسم‌، ابحاث‌ و آراء فی‌ تاریخ‌ الجزائر، بیروت‌، ١٩٩٠م‌؛
سید، خطی‌؛
ظاهریه‌، خطی‌ (علوم‌ قرآنی‌)؛
كتانی‌، عبدالحی‌، فهرس‌ الفهارس‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، دارالغرب‌ الاسلامی‌؛
كنج‌، دیوید، فهرس‌ المخطوطات‌ العلمیة، قاهره‌، ١٤٠٦ق‌؛
مخلوف‌، محمد، شجرة النورالزكیة، بیروت‌، ١٣٥٠ق‌؛
ناجی‌، هلال‌، «مخطوطات‌ الجزائر»، المورد، بغداد، ١٣٩٦ق‌ /١٩٧٦م‌، س‌ ٥، شم‌ ٣؛
نیز:

GAL, S.
فرهنگ‌ مهروش‌