بوسْنَوی، محمد بن موسی سرایی (د ١٠٤٥ یا ١٠٤٦ق/ ١٦٣٥ یا ١٦٣٦م)، مفسر و قاضی القضات حلب. وی به سبب احاطه‌ای كه بر علوم رایج زمان خود داشت، به «عَلاّمَك» ملقب شد (نک‌ : «دائرةالمعارف ...»،VI/٣٠٦ ). اما لقب او در نسخه‌ای از خلاصة الاثر، با تصحیف به صورت «غُلامَك» درآمده (محبی، ٤/٣٠٢)، و این خطا در برخی از منابع دیگر نیز راه یافته است (نک‌ : طباخ، ٦/٢٣٢؛ بروسه لی، ١/٣٦٠؛ زركلی، ٧/١١٩). وی در سارایوو به دنیا آمد و از همین رو، سرایی نیز خوانده شد. شعبانُویچ تولد او را در ١٠٠٣ق/١٥٩٥م می‌داند (نک‌ : «دائرةالمعارف»، همانجا).
بوسنوی تحصیلات خود را در مدرسۀ قاضی خسرو بك سارایوو آغاز كرد و عبدالجلیل افندی از استادان او در همان جاست (خانجی، ١١٧). وی برای تكمیل تحصیلات به استانبول رفت و در آنجا به خدمت سلاحدار مصطفی پاشا (مق‌ ١٠٥١ق/ ١٦٤١م) پیوست. بوسنوی دو سال در مجلس درس صدرالدین محمدامین شروانی، جان‌زاده محمد نورالدین و دیگران حاضر شد. از آن پس، به تدریس در مدارس استانبول («دائرةالمعارف»، همانجا) و تألیف و شرح آثار پیشینیان پرداخت.
بوسنوی در سمت قاضی القضاتی به حلب رفت و در این شهر محبوبیت یافت و آثارش مورد استقبال همگان قرار گرفت. با این حال، اقامت او در آنجا دیری نپایید و احتمالاً به سبب اختلاف با مصطفی پاشا، پس از گماردن جانشین برای خود، حلب را ترك كرد؛ زمانی كه به اسكودار رسید، مصطفی پاشا از خوف افشای مظالم گماشتگانش، وی را موردسرزنش قرار داده، به اقامت اجباری در حصار روم ایلی و خانه‌نشینی ملزم ساخت. در آخرین روزهای حیات بوسنوی فرستاده‌ای از سوی مصطفی پاشا رسید و او را بشارت قضای استانبول داد؛ اما وی از پذیرفتن آن خودداری كرد و چند روز بعد درگذشت (محبی، همانجا). او را در گورستان حصار روم ایلی دفن كردند (بروسه لی، همانجا).
از بوسنوی آثاری برجای مانده كه بیشتر در تفسیر، یا حاشیه بر تألیفات پیشینیان است: از آنها می‌توان احادیث الاربعین (برای نسخۀ آن در مجموعۀ سلیمانیۀ استانبول، نک‌ : «دائرةالمعارف»، همانجا) و شرح شمسیۀ قطب‌الدین رازی در علم منطق (برای نسخ خطی، نک‌ : دفتر فاتح ...، ١٩٢؛ دفتر كتبخانه ...، ٢٠٥؛ حمیدیه ...، ٤٤) را برشمرد. تفسیری از سوره فتح نیز منسوب به اوست (چ سارایوو، ١٣١٨ق). حیاة الحیوان دمیری و الجواهر المضیئة فی الاحكام السلطانیۀ مَناوی نیز توسط او به تركی ترجمه شده است (نک‌ : خانجی، ١١٨؛ بروسه لی، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها).
در میان حواشی او می‌توان به حاشیه بر انوار التنزیل بیضاوی اشاره كرد كه به گفتۀ برخی آن را تا آخر سورۀ انعام ترتیب داده بود (نک‌ : خانجی، ١١٧)، اما ظاهراً بخشهایی از حاشیۀ وی بر سوره‌های كهف، فتح و نبأ نیز موجود است (همانجا؛ نیز نک‌ : ثریا، ١٥٩).از این رو، ارائۀ تصویر واضحی از حجم حاشیۀ او بر انوارالتنزیل مشكل می‌نماید. نسخه‌های متعددی از حواشی تفسیری وی، در كتابخانه‌های تركیه و دارالكتب مصر موجود است (خدیویه، ١/٢٠١-٢٠٢؛ الفهرس ...، ٩/٢٤٥٢-٢٤٥٤؛ GAL, I/٥٣٢;
GAL,S, I/٧٤٠). نمونۀ دیگر از حواشی او، حاشیه بر شرح جامی ‌بر كافیۀ ابن حاجب است. به گفتۀ حاجی خلیفه وی در این اثر، اعتراضات عصام‌الدین اسفراینی را جواب داده، و به رد دیدگاههای او پرداخته است (٢/١٣٧٢). همچنین نسخه‌ای خطی از آثار او با عنوان حاشیه بر الفوائد الضیائیۀ عصام‌الدین اسفراینی در كتابخانۀكوپریلی (شم‌ ٥٧٣) موجود است (كوپریلی، ٣/٢٦٥-٢٦٦) كه با توجه به اشارۀ خانجی درباره اثری از وی در رد عصام (ص ١١٨)، به نظر می‌آید موضوع آن، بیشتر رد دیدگاههای عصام‌الدین اسفراینی باشد. اثر دیگر وی، حاشیه بر شرح شریف جرجانی بر مفتاح العلوم سكاكی است (برای نسخه‌های خطی آن، نک‌ : دفتر فاتح، ٢٦٢؛ «دائرةالمعارف»، همانجا؛GAL, S,I/٥١٦ ).

مآخذ

بروسه لی، محمد طاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
حاجی خلیفه، كشف؛
حمیدیه كتبخانه سنده محفوظ كتب موجوده نین دفتریدر، استانبول، ١٣٠٠ق؛
خانجی، محمد امین، الجوهر الاسنی فی تراجم علماء و شعراء بوسنه، قاهره، ١٣٤٩ق؛
خدیویه، فهرست؛
دفتر فاتح كتبخانه سی، استانبول، مطبعۀ محمودبك؛
دفتر كتبخانۀ لاله لی، استانبول، ١٣١١ق؛
زركلی، اعلام؛
طباخ، محمد راغب، اعلام النبلاء، به كوشش محمدكمال، حلب، ١٣٤٣ق /١٩٢٥م؛
الفهرس الشامل للتراث العربی الاسلامی ‌المخطوط (علوم القرآن، مخطوطات التفسیر)، عمان، ١٩٨٧م؛
كوپریلی، خطی؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر، بیروت، دارصادر؛
نیز:

GAL;
GAL,S;
Turkiye diyanet vakf o Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.

مریم صادقی