بُروسَوی، یعقوب بن سید علی (د ٩٣١ ق / ١٥٢٥م)، قاضی و مدرس حنفی عثمانی. در برخی منابع تاریخ وفات او ٩٣٢ ق آمده است (نك‌ : ثریا، ٤ / ٦٤٧). بروسوی در آغاز از بزرگان و علمای زمان، دانش آموخت و با توان علمی بالا و با تسلط به زبانهای تركی، عربی و فارسی، توانست در شهرهای بروسه، آیدین و ادرنه در مدارس حمزه بیك، ابن‌ملك، ایلدرم بایزیدخان، سلطانیه و سلطان بایزیدخان به تدریس پردازد. جایگاه علمی بروسوی ــ به ویژه در علومی چون فقه ــ و توانایی او در امر قضا سبب شد تا در ادرنه به منصب قضا دست یابد؛ اما باید بروسوی را بیشتر مدرس دانست؛ چه، او پس از مدتی از قضا كناره گرفت و بار دیگر در همان شهر، در مدرسۀ بایزیدخان به تدریس پرداخت (مجدی، ٣٢٨- ٣٢٩؛ سعدالدین، ٢ / ٥٦٧؛ طاش كوپری‌زاده،١٩١). منابع شرح حال بروسوی، كمتر به زندگی اجتماعی و علمی او پرداخته‌اند، تنها معلوم است كه در اواخر عمر از امور محوله معزول شد و به حج رفت و پس از بازگشت از این سفر درگذشت (همانجاها). مدفن او مشخص نیست و بروسه‌لی برخی احتمالات دربارۀ مدفن او را بیان كرده است (نك‌ : ٢ / ٥٤).

آثار

اگرچه بیشتر آثار بروسوی را حواشی و شروح در بر می‌گیرد، اما بررسی آنها، نشان دهندۀ نوعی تنوع و گستردگی در زمینه‌های گوناگون علمی است. تنها اثر چاپ شدۀ وی مفاتیح الجنان در شرح كتاب مشهور شرعة الاسلام اثر امام‌زادۀ بخاری است (چ استانبول، ١٤٠٣ ق) كه بروسوی در مقدمه، گرایش خود به حدیث و سنن را سبب تألیف این شرح یاد كرده است (ص ٣). گفته‌اند كه این اثر را سلطان بایزیدخان پسندید و به همین مناسبت به بروسوی لقب افندی اعطا كرد (مجدی، ٣٢٨). مفاتیح الجنان را حاجی احمد بن سید در ٩٨١ ق/١٥٧٣م به تركی ترجمه كرده، و نیز محمد بن ابراهیم نامی آن را در ٩١١ ق/١٥٠٥ م به نظم آورده بوده است (نك‌ : بروسه‌لی، همانجا).

آثار خطی

١. حواشی بر شرح دیباچۀ المصباح مُطرّزی. این اثر در علم نحو، و دارای نسخه‌هایی خطی در كتابخانه‌های گوناگون جهان از جمله آستان قدس (آستان ... ، ٣٣٨)، ظاهریه (ظاهریه، ١١٤-١١٥، ١٣٨)، كوپریلی (كوپریلی، ٣/٢٧٣)، كتابخانۀ ملی پاریس ( دوسلان، شم‌ ٤٠٢٣, ٤٠٢٤)، گوتا ( پرچ، شم‌ ٢٣٤) و وین (كرافت، ١٦؛ نیز فهرس ... ، ٢/ ٥٠٩) است. ٢. شرحی عربی بر گلستان سعدی. تألیف این اثر نشان از آن دارد كه وی به دو زبان عربی و فارسی به خوبی مسلط بوده، و چه بسا قصد همسنگی با ادبای فارس و عرب داشته است (نك‌ : مجدی، همانجا). در این میان، برخی معتقدند كه این شرح اصلاً از آن منیری بوده، و بروسوی آن را به خود منسوب داشته است (نك‌ : مركزی، ٢/١٤١-١٤٣). از این اثر نسخه‌هایی خطی در كتابخانه‌هایی همچون دانشگاه تهران، ملی ملك و ملی تبریز (همان، ٢/١٤١؛ ملك، ١/ ٤٣٩-٤٤٠؛ ملی تبریز، ٢/٩٠٧- ٩٠٨)، و نیز كتابخانۀ كوپریلی (كوپریلی، ٣/ ٢٠٩) موجود است. از این شرح نسخه‌ای در كتابخانۀ مهدی بیانی وجود دارد كه به خط خود مؤلف است (محفوظ، ٤). ٣. مختصر مرآة الجنان یافعی. نسخه‌ای از این اثر كه در ٩٠٢ ق/ ١٤٩٧ م كتابت شده بوده، در كتابخانۀ حسین چلبی تركیه برجای مانده است (نك‌ : ششن، ٣/٧١؛ برای نسخ دیگر، نك‌ : كوپریلی، ٢/٥٧٧؛ GAL, S, II/٢٢٨). ٤. التذكرة. در منابع قدیم به نام چنین اثری از او اشاره نشده است، اما به نظر می‌رسد كه اثری حدیثی در احكام باشد. نسخه‌ای از آن در دارالكتب قاهره موجود است (خدیویه، ١/٢٨٤). ٥. رساله‌ای در قضا و سیاسات كه می‌توان آن را در كنار آثار «ادب القضا» جای داد. از این اثر نسخه‌ای در برلین وجود دارد (نك‌ : آلوارت، شم‌ ‌٤٩٥٥)

آثار یافت نشده

اجوبة على سؤالات الحمیدی لشرح مفتاح العلوم؛ شرح بر فرائض جرجانی؛ حاشیة على شرح مطالع الانوار (بروسه‌لی، همانجا؛ بغدادی، ٢ / ٥٤٦-٥٤٧).

مآخذ

آستان قدس ف، فهرست؛
بروسوی، یعقوب، مفاتیح الجنان، استانبول، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق / ١٩١٥ م؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١٦ ق؛
خدیویه، فهرست؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٣٨٠ ق؛
ششن، رمضان، نوادر المخطوطات العربیة فی مكتبات تركیا، بیروت، دارالكتب الجدید؛
طاش كوپری‌زاده، محمد، الشقائق النعمانیة، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
ظاهریه، خطی (نحو)؛
فهرس مخطوطات دارالكتب القطریة، دوحه، ١٩٨٥ م؛
كوپریلی، خطی؛
مجدی محمد افندی، حدائق الشقائق (ذیل الشقائق النعمانیة)، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩ م؛
محفوظ، حسین علی، «مخطوطات الدكتور مهدی بیانی فی طهران»، مجلة معهد المخطوطات العربیة، ١٣٨١ق / ١٩٦١م، ج ٧(٢)؛
مركزی، خطی؛
ملك، خطی؛
ملی تبریز، خطی؛
نیز:

Ahlwardt;
De Slane;
GAL, S;
Krafft, A., Die arabischen, persischen und türkischen Handschriften der K. K. orientalischen Akademie zu Wien, Wien, ١٨٤٢;
Pertsch.

فرامرز حاج‌منوچهری