اَخْفَش‌، ابو عبدالله‌ هارون‌ بن‌ موسی‌ بن‌ شریك‌ تغلبی‌ دمشقی‌ (٢٠١-٢٩٢ق‌/ ٨١٦ - ٩٠٥م‌)، نحوی‌، لغوی‌، محدث‌، مفسر و مقری‌ بزرگ‌ شام‌.
اخفش‌ در دمشق‌ و در محله‌ای‌ به‌ نام‌ «باب‌ الجابیه‌» مقیم‌ بود، ازاین‌رو به‌ اخفش‌ باب‌ الجابیه‌ شهره‌ گردید (نك‌ : ابن‌ جزری‌، ٢/ ٣٤٧؛ بستانی‌، ٧/ ٤٣٠). او در تحصیل‌ علوم‌ و فنون‌ رایج‌ آن‌ زمان‌ سخت كوشید و سرآمد اقران‌ شد (نك‌ : یاقوت‌، ١٩/ ٢٦٣). وی‌ در علم‌ نحو شهرتی‌ كسب‌ كرد و همانند برخی‌ دیگر از نحویان‌ پیش از خود (١٠ تن‌ یا بیشتر) لقب‌ «اخفش‌» یافت‌ و او را آخرالاخافشه‌ خواندند (نك‌ : همانجا؛ ذهبی‌، سیر...، ١٣/ ٥٦٦؛ سیوطی‌، ٢/ ٣٢٠؛ نیز نك‌ : EI٢). در غریب‌ القرآن‌، غریب‌ الحدیث‌، تفسیر، معانی‌ القرآن‌ و شعر عربی‌ مهارت‌ و تتبّع‌ داشت‌ (یاقوت‌، همانجا؛ داوودی‌، ٢/ ٣٤٧). در حدیث‌ از عبدالله‌ ابن‌ ذكوان‌، سلاّم‌ مداینی‌ و نیز از ابو مُسهِر غسّانی‌ روایت‌ می‌كرد و از راویان‌ وی‌ اینان‌ را نام‌ برده‌اند: ابو احمد ابن‌ ناصح مفسر، ابو طاهر ابن‌ذكوان‌ و ابوبكر ابن‌ فطیس‌ (یاقوت‌، ذهبی‌، همانجاها). طبرانی‌ (٢/ ١٢٨) نیز از او حدیث‌ نقل‌ كرده‌ است‌.
اخفش‌، به‌ ویژه‌ علم‌ قرائات‌ را وجهۀ همت‌ خویش‌ ساخت‌ و سالیان‌ دراز در محضر ابن‌ ذكوان‌ (ه‌ م‌) به‌ فراگیری‌ فنون‌ قرائات‌ پرداخت. پس‌ از مرگ‌ ابن‌ ذكوان‌ (٢٤٢ق‌/ ٨٥٦م‌) قرائت‌ اهل‌ شام‌ یعنی‌ قرائت‌ ابن‌ عامر دمشقی‌ (ه‌ م‌)، از طریق‌ او انتشار و اشتهار یافت‌ (ابو عمرو دانی‌، ١٣؛ یاقوت‌، سیوطی‌، همانجاها). وی‌ قرائت‌ ابن‌ عامر را به‌ تفصیل‌، همراه‌ با علل‌ آن‌، در كتابی‌ جداگانه‌ تألیف‌ كرده‌ بود و براساس‌ آن‌ تعلیم‌ می‌داد (نك‌ : ابوعمرو، ١٩٤؛ نیز نك‌ : ابن‌جزری‌، ١/ ٢١٠) و تلاشهای‌ او موجب‌ شد كه‌ قرائت‌ اهل‌ شام‌ جایگاه‌ خود را در میان‌ قرائات‌ هفتگانه‌ و دهگانۀ مشهور باز یابد (سیوطی‌، همانجا). اخفش‌ نزد هشام‌ بن‌ عمار، راوی‌ دیگر ابن‌ عامر، نیز حروف‌ ویژۀ روایت‌ او را فرا گرفته‌ بود (ذهبی‌، معرفة...، ١/ ٢٤٨؛ ابن‌ جزری‌، ٢/ ٣٤٧).
اخفش‌ بجز قرائات‌ سبع‌، قرائات‌ شاذ و غریب‌، چون‌ «اختیار» ابوعبید قاسم‌ بن‌ سلاّم‌ (نك‌ : همانجا) را نزد استادان‌ فن‌ آموخته‌ بود. صوت‌ خوش‌ او در تلاوت‌ قرآن‌ مجید و حسن‌ ادای‌ وی‌ نیز مورد ستایش‌ قرار گرفته‌ است‌ (نك‌ : یاقوت‌، همانجا).
بیشتر مُقریان‌ نامدار دمشق‌ و بغداد در نیمۀاول‌ سدۀ٤ق‌/ ١٠م‌ همچون‌ داجونی‌ كبیر ابوبكر محمد بن‌ احمد، ابوبكر نقاش‌ محمد بن‌ حسن بن‌ محمد موصلی‌ بغدادی‌، ابوعلی‌ حسن‌ بن‌ حبیب‌ حصائری دمشقی‌، ابراهیم‌ بن‌ عبدالرزاق‌ انطاكی‌، و ابن‌ اخرم‌ ابوالحسن‌ محمد بن‌ نصر ربعی‌ دمشقی‌، مشهورترین‌ راوی‌ اخفش‌، از شاگردان‌ او به‌ شمار می‌آیند (اندرابی‌، ٧٨؛ ذهبی‌، سیر، همانجا، معرفة، ١/ ٢٤٨، ٢٦٨، ٢٨٧، ٢٨٩-٢٩٢، ٢٩٤؛ ابن‌جزری‌، ١/ ١٦، ٢٠٩-٢١٠، ٢/ ٧٧، ١١٩-١٢١، ٢٧٠-٢٧١، ٣٤٧).

مآخذ

ابن‌ جزری‌، محمد، غایة النهایة، به‌ كوشش‌ گ‌. برگشترسر، قاهره‌، ١٣٥١- ١٣٥٢ق‌/ ١٩٣٢-١٩٣٣م‌؛
ابوعمرو دانی‌، عثمان‌، التیسیر، به‌ كوشش‌ اتوپرتسل‌، استانبول‌، ١٩٢٠م‌؛
اندرابی‌، احمد، قراءات‌ القراء المعروفین‌، به‌ كوشش‌ احمد نصیف‌ جنابی‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌/ ١٩٨٥م‌؛
بستانی‌؛
داوودی‌، محمد، طبقات‌ المفسرین‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد عمر، مصر، مكتبۀ وهبه‌؛
ذهبی‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٤ق‌/ ١٩٨٤م‌؛
همو، معرفة القراء الكبار، به‌ كوشش‌ بشار عواد معروف‌ و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌؛
سیوطی‌، بغیة الوعاة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٨٤ق‌/ ١٩٦٥م‌؛
طبرانی‌، سلیمان‌، المعجم‌ الصغیر، به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ محمد عثمان‌، قاهره‌، ١٣٨٨ق‌/ ١٩٦٨م‌؛
یاقوت‌، ادبا؛
نیز:

EI٢.

محمد رادمنش‌