بِرْکَوی، تقی‌الدین محمد بن پیرعلی (٩٢٩-٩٨١ق/١٥٢٣-١٥٧٣م)، فقیه و از دانشمندان پرتألیف عثمانی در سدۀ ١٠ق/١٦م. شهرت او به سبب نسبتهای ترکی بِرگیلی و بیرگیلی نیز ضبط شده است. او در شهر بالیکسیر (ﻫ م) دیده به جهان گشود و پدرش پیرعلی از عالمان اهل زاویه در زمان خود بود (علی بن یالی، ٤٣٦).
وی پس از تحصیلات مقدماتی به استانبول رفت و به حلقۀ درس مدرسان بزرگ زمان (سامی، ٢/١٢٨٤) مانند محیی الدین اخی‌زاده و مولانا عبدالرحمان افندی معروف به قِزل مُلا ــ قاضی عسکرِ دورۀ سلیمان قانونی ــ پیوست (علی بن بالی، همانجا). آنگاه به تدریس در مدارس استانبول پرداخت و در همین زمان به مسلک تصوف و به طریقت بیرامیه (بابرامیه) گردید. به توصیۀ استادش عبدالرحمان افتدی درشهر ادرنه به منصب قسّام عسکری (مأمورتقویم، تقسیم و حفظ ماتَرک ینی‌چریها، ﻧﻜ : پاکالین، II/٢١٠) گماشته شد. دیری نگذشت که به فکر ترک مشاغل دولتی افتاد و به عبادت مشغول شد، اما به توصیۀ مرادش عبدالرحمان قرمانی از ترک دنیا منصرف شده، به درس و وعظ پرداخت و در مدرسه‌ای که مولانا عطاءالله افندی (معلم سلیم دوم) در قصبۀ بِرگی (بیرگی) بنا کرده بود، به تدریس مشغول شد و تا پایان عمر در همانجا اقامت گزید و به همان شغل ادامه داد و به همین سبب است که به برکوی معروف گردید (علی بن بالی، ٤٣٦-٤٣٧؛ سامی، همانجا؛ ثریا، ٤/١٢١).
برکوی حنفی مذهب بود و در امور مذهبی بسیار متعصب، و با هرگونه بدعتی مخالف بود و با هرگونه انحراف و سهل‌انگاری در امور و مسائل دینی به شدت مبارزه می‌کرد؛ چنانکه دریافتِ پول را در برابر انجام امور مذهبی، مانند وعظ و قرائت قرآن و حل مسائل شرعی، حرام می‌دانست. همچنین در امور وقفی برآن بود که وقف نقود غیرمجاز است و دراین باب به مخالفت و مباحثه با ابوالسعود افندی (ﻫ م) که قائل به جواز وقف نقود بود، پرداخت (علی بن بالی، سامی، همانجاها). وی همچنین یکی از علل ضعف امپراتوری عثمانی را ضعف علما و روحانیون می‌دانست («دائرةالمعارف...»، VI/١٩٢).
برکوی در بیشتر علوم متداول زمان خود مانند صرف و نحو عربی، فقه، حدیث، تفسیر، اخلاق و غیره مهارت داشته، و آثار متعددی در این زمینه‌ها تألیف کرده است. وی در استانبول به‌سبب بیماری وبا درگذشت؛ جنازه‌اش را به برگی آوردند و در همانجا به خاک سپرده شد. آرامگاهش زیارتگاه مردم است (علی بن بالی، ٤٣٧؛ سامی، ٢/١٢٨٥؛ «دائرةالمعارف»، VI/١٩٣). رشید رضا او را از مجددین عصر خود شمرده است و حال آنکه کسانی چون صعیدی (ص ١٤، ٣٧٨) بر جمود فکری او تکیه کرده‌اند. به هر تقدیر وی یکی از داعیه‌داران اصلاحات سلفی در سدۀ ١٠ق/١٦م و شاخص سلفی‌گری در آسیای سغیر بوده است.

آثار

منابع کتاب شناسی دهها اثر به او نسبت داده‌اند که به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

الف ـ چاپی

١. اربعون، شامل ٤٠ حدیث. شرحی بر یان کتاب نوشته شده است که به شرح احادیث اربعین معروف است. این اثر بارها چاپ شده است، ازجمله: استانبول (١٣٢٣ق). ٢. اظهار الاسرار، در نحو ( چ استانبول). ٣. امتحان الاذکیاء، در نحو، که شرح لب الالباب فی علم الاعراب بیضاوری است؛ این اثر چندین بار در استانبول چاپ شده است. دربارۀ این کتاب پژوهشی به کوشش طارق مختار ملیجی در دانشگاه قاهره (١٩٨٩م) صورت گرفته، و شیخ مصطفى آدالی نیز شرحی بر آن نگاشته است. ٤. امعان الانظار، شرحی است بر کتاب المقصود در صرف زبان عربی که نخستین‌بار در بولاق (١٢٠٧ق)، و سپس به دفعات تجدید چاپ شده است. ٥. الطریقة المحمدیة فی بیان السیرة النبویة الاحمدیة (چ استانبول). ٦. العوامل الجدیدة، رساله‌ای در نحو که بارها در بولاق، استانبول و دمشق چاپ شده است. ٧. کفایةالمبتدی، در صرف و زبان عربی. شروحی بر این کتاب، با عناوین کفایةالمنتهی فی شرح کفایةالمبتدی از سوی سلیمان سری، (استانبول، ١٣١٢ق) و عنایة المبتغی توسط احمد قوش آدالی به رشتۀ تحریر درآمده است (استانبول، ١٢٨٤ق) ٨. وصیت‌نامه، که به رسالۀ برکوی نیز معروف است، در باب فقه، به زبان ترکی این اثر بارها در استانبول چاپ شده است.

ب ـ خطی

١. انقاذالهالکین، رساله‌ای در باب فقه در خصوص غیرمجاز بودن وقف پول که در ٩٦٧ق/١٥٦٠م به اتمام رسیده است، این کتاب به زبان عربی است و مؤلف خود آن را به ترکی نیز ترجمه کرده است («دائرةالمعارف»، همانجا). نسخ خطی آن در مصر (خدیویه، ٧/١٦٤، ١٦٩) و توبینگن (GAL, S, II/٦٥٤) موجود است. ٢. ایقاظ النائمین و افهام القاصرین، در فقه، دربارۀ غیرمجاز بودن دریافت اجرت در قرائت قرآن و نیز وقف پول نقد (خدییوه، ٧/١٦٤، ٣٩٩؛ سید، ١/٩٣؛ آلوارات، ﺷﻤ ٨٨٤٢). ٣. جلاءالقلوب، در اخلاق و تصوف، این کتاب در ٩٧١ق/١٥٦٤م، به اتمام رسیده است. اسحاق بن حسن زنجانی شرحی به نام ضیاءالقلوب و نیز عبدالسلام قیصری شرح دیگری به نام شفاءالقلوب بر آن نگاشته است («دائرةالمعارف»، همانجا). نسخه‌های خطی آن در قاهره، برلین و جز آن موجود است (خدیویه، ٢/٧٧، ١٥٣، ٧/١٦٤؛ سید، ١/٢١٩، آلوارات، ﺷﻤ ٣٠٤٩-٣٠٥٠).
از دیگر آثار برکوی است: السیف الارم فی عدم جواز وقف المنقول و الدراهم؛ درفقه؛ احوال اطفال المسلمین؛ زیارة القبور؛ تفسیر سورةالبقرة؛ الدر الیتیم، در علم تجوید؛ رسالة فی اصول الحدیث، که رساله‌ای کوچک و ارزشمند است و داوود قارصی آن را شرح کرده است («دائرةالمعارف»، همانجا؛ برای آگاهی بیشتر از جزئیات آثار برکوی، ﻧﻜ : GAL, II/٥٨٣ – ٥٨٦;
GAL, S, II/٦٥٤ - ٦٥٨، «دائرةالمعارف»، VI/١٩٣-١٩٤).

مآخذ

ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
خدیویه، فهرست؛
سامی، شمس الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛
سید، خطی؛
صعیدی، عبدالمتعال، المجددون فی الاسلام، قاهره، مکتبةالآداب؛
علی بن بالی، «العقد المنظوم فی ذکر افاضل الروم»، همراه الشقائق النعمانیۀ طاش کوپری‌زاده، بیروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛
نیز:

Ahlwardt;
GAL;
GAL, S, Pakalın, M. Z., Osmanlt tarih deyimleri ve terimleri, Istanbul, ١٩٧١;
Türkiye diyanet vokfi İslâm ansiklopedisi, Istanbul. ١٩٩٢.
علی‌اکبر دیانت