بَراثا، يا بُراثا، محله و مسجد مقدس شيعيان در بغداد قديم، محلۀ براثا در بخش غربی بغداد، در منطقۀ كَرْخ و در جنوب محلۀ باب مُحوَّل واقع بوده است (‌ﻧﻜ : يعقوبی، ٢٤٤؛ ابن حوقل، ١/ ٢٤١؛ ياقوت، بلدان، ١/ ٥٣٢؛ ريحي، ذيل برث). براثا معرب واژۀ آرامی بَرَيثا به معنای «بيرونی» است (‌ﻧﻜ : فرنكل، مقدمه، ٢٠؛ لسترنج، ١٥٦، حاشيۀ ١). اين محل كهن‌تر از شهر بغداد است (‌ﻧﻜ : ياقوت، همانجا) و در اصل روستايی با فاصلۀ حدود ٣ از مركز بغداد تاريخی بوده كه با تأسيس و توسعۀ بغداد، بله صورت محله‌ای از محلات آن درآمده است (همانجا).
ظاهراً در محل مسجد مشهور براثا پيش‌تر ديری برپا بوده كه در ٣٧ق/ ٦٥٧م، هنوز در اختيار راهبی مسيحی قرار داشته است (‌ﻧﻜ : دنبالۀ مقاله). داستان ابوشعيب براثی و همسر عابدش به عنوان اولين مسلمانان براثا بارها در منابع آمده است (‌ﻧﻜ : خطيب، ١٤/ ٤١٩؛ ابن‌جوزی، ٩/ ١٥٢-١٥٣).
تقدس مسجد نزد شيعيان به سبب وقوف حضرت علی(ع) در آن محل است؛ چه، بنابر روايات شيعی حضرت در بازگشت از جنگ نهروان در اين محل نماز خوانده است. پاره‌ای از اين روايات در بيان ماجرا به درازا رفته است و از گفت‌و‌گوی مفصل حضرت با راهب مسيحی و حتى اقامت ٤ روزۀ ايشان سخن‌ گفته‌اند (برای نمونه، ‌ﻧﻜ : شيخ طوﺳﻰ، ١٩٩-٢٠٠؛ راوندی، ٢/ ٥٥٢-٥٥٤؛ بحرانی ١/ ٤٨٥-٤٩٢؛ مجلسی، ١٤/ ٢١٠-٢١٢). دقيقاً مشخص نيست از چه زمان در اين مكان مسجد برپا شده است؛ در منابع متقدم تنها ابن‌حوقل (د پس از ٣٦٧ق) ساخت مسجد را به حضرت علی(ع) نسبت داده است (همانجا؛ قس: مجلسی، ٥٢/ ٢١٨، كه به فرمان حضرت در ساخت مسجد و نام‌گذاري آن اشاره دارد).
در اواخر سدۀ ٣ و اوايل سدۀ ٤ق اين مسجد به پايگاه فعاليتهای شيعيان بغداد تبديل شده بود و افزون بر اعمال عبادی، محلی مناسب برای نشر احاديث شيعی بود (‌ﻧﻜ : دار قطَنی، ١٥٩؛ شيخ مفيد، ١٦٥؛ شيخ طوسی، ٢٦٩)؛ در ٣١٣ق/ ٩٢٥م، به مقتدر عباسی خبر رسيد كه برپايی نماز تنها سرپوشی بر فعاليت آنان است و ازهمين‌رو به حكم مقتدر در يك روز جمعه كه انبوه شيعيان در مسجد مشغول نماز بودند، مسجد با خاك يكسان شد و بسياری از حاضران دستگير شدند و زمين مسجد به گورستان پشت آن ملحق گشت (ابن‌جوزی، ١٤/ ٤-٥؛ خطيب، ١/ ١٠٩).
در ٣٢٨ق/ ٩٤٠م به دنبال درخواست شيعيان، بجكم ماكانی وزير الراضی حكم به بازسازی و توسعۀ مسجد داد. بسياری از زمينهای اطراف مسجد ازجمله گورستان نزديك آن خريداری شد و با فتوای فقها قبرهای بسياری نبش، و بقايای اجساد در جايی ديگر دفن گرديد. در ساختمان مسجد گچ و آجر به كار رفت و سقف آن از چوب ساجِ منقوش ساخته شد و بر كتيبۀ مسجد نام خليفة الراضی حك گرديد. بازسازی مسجد در جمادی‌الاول ٣٢٩ به پايان رسيد و با تعيين احمد‌بن فضل‌ هاشمی، امام جماعت رصافه، به عنوان امام براثا از جانب خليفه، اولين نماز جمعه در ١٨ همين ماه با حضور انبوه بغداديان و صاحب شرطه به صورت رسمی اقامه شد (صولی، ١٣٦، ١٩٢، ٢٨٥؛ خطيب، ١/ ١١٠؛ همدانی، ١/ ١٢٠؛ ابن جوزی، ١٤/ ٥).
پس از آن، تاريخ براثا با حوادث و درگيريهای متعددی پيوند خورده، و رونق آن تابعی از نفوذ سياسی شيعه در بغداد بوده است؛ چنانكه در روزگار اقتدال آل‌بويه براثا اهميتی فراوان يافت. اگرچه اصطخری در ٣٤٠ق/ ٩٥١م تنها از ٣ مسجد برای برگذاری نماز جمعه ياد می‌كند و اشاره‌ای به براثا ندارد (‌ﻧﻜ : لسترنج، ١٥٦, ٣٢٠)، اما به گزارش ابن‌اثير (٨/ ٥٣٣)، در شعبان ٣٤٩/ اكتبر ٩٦٠ كه به علت وقوع درگيری ميان اهل سنت نماز جمعه برای مدتی در دو بخش بغداد (شرقی و غربی) تعطيل شد، در براثا با امنيت كامل بدون وقفه اقامه می‌شد. از اوايل سدۀ ٥ق از رونق مسجد براثا كاسته شد (همو، ٩/ ٣٩٣-٣٩٤؛ ابنکثیر، ١٢/ ٢٦)، تا آنکه در ٤٥٠ق/ ١٠٥٨م به تعطیل كشيده شد (‌ﻧﻜ : ياقوت، همانجا). سمعانی (د٥٦٢ق/ ١١٦٧م) در گزارش خود بيان می‌كند كه به روزگار او به دستور خليفه‌ درهای مسجد بسته بود (٢/ ١٢٤).
از بازسازی و بازگشايی مسجد تا سدۀ ١٠ق/ ١٦م و دست يافتن صفويان بر بغداد خبری در دست نيست، اما می‌دانيم كه در اوسط سدۀ ٨ق/ ١٤م، شهيد اول در ديدار خود از بغداد، در مسجد براثا درنگی داشته، و آن را مسجدی پای برجا يافته است (‌ﻧﻜ : ص ١٥٥).
در طول تاريخ، براثا موردتوجه و عنايت بسيار شيعيان بوده است و بسياری از بزرگان از اين محله برخاسته‌اند (‌ﻧﻜ : سمعانی، ٢/ ١٢٤-١٢٦؛ ياقوت، همان، ١/ ٥٣٣-٥٣٤)، يا بنا به وصيت خود در اين مسجد بر پيكر آنها نماز خوانده، يا در براثا دفن شده‌اند (‌ﻧﻜ : صولی، ٨٣، ٢٤٩). از مشاهير اين كسان ابوالعباس ضَبّی وزير است كه پيكر وی از براثا به سمت كربلا تشييع شد (‌ﻧﻜ : ياقوت، ادبا، ٢/ ١١٠؛ امينی، ٤/ ١٥١). در فضيلت اين مسجد سخن بسيار رفته است (‌ﻧﻜ : مجلسي، ٩٩/ ٢٦-٣٠؛ قمي، ٤٨٨-٤٩٠) و از جمله فضايل اين محل يا مسجد، وقوع ردالشمس برای حضرت علی(ع) را بر شمرده‌اند (‌ﻧﻜ : اربلی، ١/ ٢٨٥-٢٨٦؛ مجلسی، ٤١/ ٧٣). در برخی روايات شيعی بجز حضرت امير(ع)، براثا به عنوان جايگاه نماز حضرت مريم، حضرت عیسى و حتى حضرت ابراهيم(ع) معرفی شده است (‌ﻧﻜ : راوندی، ٢/ ٥٥٣-٥٥٤؛ مجلسی، ١٤/ ٢١١-٢١٢؛ نوری، ٣/ ٤٣٠)، از همين روست كه در منابع روايی اماميه و به تبع آن در منابع فقهی و كتب ادعيه، بر فضليت نماز در اين مسجد تأكيد شده (حر عاملی، ٥/ ٢٨٧-٢٨٨؛ مجلسی، ٩٩/ ٢٦؛ نيز شهيد اول، همانجا؛ قمی، ٤٨٨)، چنانكه در مبحث اعتكاف، اين مسجد از جملۀ ٦ مسجد خاص بوده ست (كاشف‌الغطاء، ٢/ ٣٣٥).
گفتنی است كه گاه براثا با مسجد ديگری با عنوان مشهدالعتيقه (يا مشهد‌المنطقه) در جنوب شرقی شهر منصور ميان كاظمين و جيفر كنونی خلط شده است؛ شايد پس از ويرانی براثا، شيعيانْ مشهدالعتيقه را براثا ناميدند تا نام براثا از يادها محو نگردد (جواد، ٩٨، ٨٥).
علی بن حسن حسينی پيشينۀ براثا را در كتابی با عنوان تاريخ مسجد براثا بررسی كرده است (نجف، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م) و محمد سماوی ارجوزه‌اي در تاريخ براثا دارد كه ضمن اشاره به نام راويان روايتِ مربوط به فضل براثا، موضع اين دو مسجد را به‌طور دقيق مشخص كرده است (‌ﻧﻜ : خليلی، ١/ ٢١، حاشيۀ ١، نيز ٣٢، حاشيۀ ١).
امروزه با توسۀ شهر كاظمين، محلۀ براثا به اين شهر متصل، و در مغرب بزرگراه بغداد ــ كاظمين واقع شده است و مقام حضرت علی(ع) در قبله‌گاه مسجد قرار دارد.

مآخذ

ابن‌اثير، الكامل؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به كوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بيروت، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
ابن‌ حوقل، محمد، صورة‌الارض، به كوشش كرامرس، ليدن، ١٩٣٨م؛
ابن‌كثير، البداية؛
اربلی، علی، كشف‌الغمة، بيروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
امينی، عبدالحسين، الغدير، تهران، ١٣٦٦ش؛
بحرانی، هاشم، مدينة معاجز الائمه‌ الاثنی‌ عشر (ع)، قم، ١٤١٣ق؛
جواد؛
مصطفى و احمد سوسه، دليل خارطة بغداد المفصل، بغداد، ١٣٧٨ق/ ١٩٥٨م؛
حر عاملی، محمد، وسائل‌ الشيعة قم، ١٤١٤ق؛
خطيب بغدادی، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
خليلی، جعفر، موسوعة‌ العتبات‌ المقدسة، قسم‌الكاظمين، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
دارقطنی، علی، سؤالات حمزة‌ بن يوسف‌ السهمی، به كوشش موفق‌ بن عبدالله‌بن عبدالقادر، رياض، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
راوندی، سعيد، الخرائج والجرائح، قم، ١٤٠٩ق؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمان معلمی یمانی، حيدرآباد دكن، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
شهيد اول، محمد، ذكری‌ الشيعة، چ سنگی، ١٢٧٢ق؛
شيخ طوسی، محمد، الامالی، قم، ١٤١٤ق؛
شيخ‌مفيد، محمد، امالی، به كوشش استاد ولی و غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛
صولی، محمد، الاوراق، اخبارالراضی بالله والمتقی‌ لله، به كوشش هيورث‌دن، قاهره، ١٩٣٥ م؛
طريحی، فخرالدين، مجمع‌ البحرين، نجف، ١٣٧٨ق ﺑﺒ؛
قمی، عباس، مفاتيح‌ الجنان، تهران، ١٣٩١ق؛
كاشف‌الغطاء جعفر، كشف‌ الغطاء، چ سنگی، تهران، ١٢٧١ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
نوری، حسين، مستدرك‌ الوسائل، قم، ١٤٠٧ ق؛
همدانی، محمد، تكملة‌ تاريخ‌ الطبری، به كوشش آلبرت يوسف كنعان، بيروت، ١٩٦١م؛
ياقوت، ادبا؛
همو، بلدان؛
يعقوبی، احمد؛
«البلدان»، همراه‌ الاعلاق‌ النفيسۀ‌ ابن رسته، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٩١م؛
نيز:

Frankel, S., Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen, Hildesheim, ١٩٦٢;
Le Strange, G., Baghdad during the Abbasid Caliphate, Westport, ١٩٨٣.
مریم صادقی