اِبْنِ باطيش‌، عمادالدين‌ ابوالمجد، اسماعيل‌ بن‌ هبةالله‌ بن‌ سعيد موصلی‌ (٥٧٥-٦٥٥ ق‌/ ١١٧٩-١٢٥٧ م‌)، فقيه‌ و محدث‌ شافعی‌. مورخان‌ كنيه‌ و نام‌ پدر و جد وی‌ را به‌ اختلاف‌ ياد كرده‌اند. ابن‌ فوطی‌ يك‌ بار وی‌ را ابومحمد اسماعيل‌ بن‌ ابی‌ البركات‌ بن‌ ابی‌ الرضا (٢/ ٦٨٤) و بار ديگر اسماعيل‌ بن‌ هبةالله‌ بن‌ سعيد نام‌ برده‌ است‌ (٢/ ٦٩٢) و يونينی‌ نام‌ پدر وی‌ را عبدالله‌ (١/ ٥٤) و اسنوی‌ نام‌ جد وی‌ را سعد (١/ ٢٧٥) آورده‌ است‌. ابن‌ باطيش‌ در موصل‌ زاده‌ شد (يونينی‌، ١/ ٥٤)، برای‌ تحصيل‌ به‌ بغداد رفت‌ و در نظاميۀ آن‌ شهر ادبيات‌، اصول‌، فقه‌ شافعی‌ و نيز فقه‌ ديگر مذاهب‌ را آموخت‌. وی‌ در بغداد از جمال‌الدين‌ ابوالفرج‌ بن‌ جوزی‌، ابن‌ سكينه‌ و ديگران‌، در حلب‌ از حنبل‌ (صفدی‌، ٩/ ٢٣٤؛ ذهبی‌، العبر، ٣/ ٢٧٥)، در دمشق‌ از كندی‌ و در حران‌ از عبدالقادر حافظ (صفدی‌، همانجا) استماع‌ حديث‌ كرد. ابن‌ باطيش‌ پس‌ از بازگشت‌ به‌ موصل‌ در مدرسۀ بدريه‌ به‌ عنوان‌ مُعيد (كسی‌ كه‌ درس‌ استاد را برای‌ طالبان‌ علم‌ تكرار می‌كرد) به‌ كار پرداخت‌ و ادارۀ كتابخانۀ آن‌ را نيز به‌ عهده‌ گرفت‌ (ابن‌ فوطی‌، ٢/ ٦٩٤). چندی‌ نيز در نوريّۀ حلب‌ به‌ تدريس‌ مشغول‌ شد (ذهبی‌، سير، ٢٣/ ٣١٩) و سرانجام‌ در همانجا درگذشت‌ (يونينی‌، ١/ ٥٤). ابن‌ فوطی‌ (٢/ ٦٩٤) تاريخ‌ وفات‌ او را ٦٤٠ ق‌ نوشته‌ است‌.
ابن‌ باطيش‌ از بزرگان‌ علما و محدثين‌ شافعی‌ و در علم‌ حديث‌ و رجال‌ استاد بود و از ساير علوم‌ زمان‌ خود نيز بهره‌ داشت‌. گروهی‌ چون‌ دمياطی‌، ابن‌ توزی‌ و ديگران‌ از وی‌ روايت‌ كرده‌اند (ذهبی‌، سير، همانجا).
آثار ابن باطیش: ١. المغنی‌ فی‌ لغات‌ المهذب‌ و رجاله‌ (همانجا)، يـا المغنی‌ فی‌ غريب‌ المهذب‌ (همو، العبر، ٣/ ٢٧٥؛ نيز نک‌ : جواد، ١٨). به‌ گفتۀ زركلی‌ نسخه‌ای‌ خطی‌ از اين‌ كتاب‌، مورخ‌ ٦١٨ ق‌، در كشور سعودی‌ موجود است‌ (١/ ٣٢٨)؛ ٢. التمييز و الفصل‌ بين‌ المتفق‌ فی‌ الخط و النقط و الشكل‌، نسخۀ خطی‌ مجلد چهارم‌ اين‌ كتاب‌ كه‌ در ٧٦٥ ق‌/ ١٣٦٣ م‌ در ١٢٢ برگ‌ با خط زيبايی‌ نوشته‌ شده‌، در مكتبة الازهريه‌ موجود است‌ (سيد، ٢(٣)/ ١١٨) و به‌ نقل‌ زركلی‌، عبدالحفيظ منصور در تونس‌ آن‌ را آمادۀ چاپ‌ و نشر كرده‌ است‌ (همانجا) و نسخۀ خطی‌ مجلد پنجم‌ آن‌ كه‌ شايد به‌ خط خود مؤلف‌ در ٦٣٥ ق‌/ ١٢٣٧ م‌ در حلب‌ نوشته‌ شده‌ باشد، در كتابخانۀ العبدلية الصادقية تونس‌ موجود است‌ (سيد، همانجا). از ديگر آثار او طبقات‌ الشافعية و مشتبه‌ النسبة (ذهبی‌، سير، همانجا) و كشف‌ المهمات‌ فی‌ شرح‌ الابيات‌ را نام‌ برده‌اند. وی‌ كتاب‌ اخير را به‌ اتابك‌ طغرل‌بك‌ (د ٦٣١ ق‌/ ١٢٣٣ م‌) تقديم داشته است (GAL, S, I/ ٥٩٧-٥٩٨). كتابهای‌ ديگری‌ چون‌ مزيل‌الشبهات‌ فی‌ اثبات‌ الكرامات‌ و تاريخ‌ الموصل‌ (حاجی‌ خليفه‌، ٣٠٧، ١٦٦٠) را نيز به‌ وی‌ نسبت‌ داده‌اند كه‌ از آنها اثری‌ در دست‌ نيست‌. ابن‌ باطيش‌ طبع‌ شعر نيز داشت‌ و نمونه‌هايی‌ از شعر او در منابع‌ نقل‌ شده‌ است‌ (ابن‌ فوطی‌، ٢/ ٦٩٤؛ صفدی‌، ٩/ ٢٣٥).

مآخذ

ابن‌ فوطی‌، عبدالرزاق‌ بن احمد، تلخيص‌ مجمع‌ الآداب‌، به‌ كوشش‌ مصطفی‌ جواد، دمشق‌، ١٩٦٣ م‌؛
اسنوی‌، عبدالرحيم‌ بن‌ حسن‌، طبقات‌ الشافعية، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ الجوزی‌، بغداد، ١٣٩٠ ق‌/ ١٩٧٠ م‌؛
جواد، مصطفی‌، مقدمه‌ بر تكملۀ اكمال‌ الاكمال‌ ابن‌ صابونی‌؛
بغداد، ١٣٧٧ ق‌/ ١٩٥٧ م‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١ م‌؛
ذهبی‌، محمد بن احمد، سير اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ بشار عواد معروف‌ و محيی‌ هلال‌ السرحان‌، بيروت‌، ١٤٠٥ ق‌/ ١٩٨٥ م‌؛
همو، العبر، به‌ كوشش‌ ابوهاجر محمد السعيد، بيروت‌، ١٤٠٥ ق‌؛
زركلی‌، خيرالدين‌، الاعلام‌، بيروت‌، ١٩٨٤ م‌؛
سيد، فؤاد، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، قاهره‌، ١٩٥٩ م‌؛
صفدی‌، خليل‌ بن ابیک، الوافی‌ بالوفيات‌، به‌ كوشش‌ ی‌. فان‌اس‌، بيروت‌، ١٣٩٣ ق‌؛
يونينی‌، موسی‌ بن محمد، ذيل‌ مرآة الزمان‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٧٤ ق‌؛
نيز:

GAL, S
قهار مقيمی‌