باقولیِ اِصْفَهانی، ابوالحسن علی بن حسین بن علی (د پس از ٥٣٥ق/ ١١٤١م)، مفسر و نحوی قرن ٦ق/ ١٢م که آثار متنوعی در تفسیر، علوم قرآنی و نحو بر جای گذاشته است. وی به سبب جامعیتش در دانش، در عصر خود به جامع و جامعالعلوم شهرت یافته بود. باقولی نابینا بود و از همین روی، ضریر خوانده می‌شد (ﻧﮑ: یاقوت، ١٣/ ١٦٤؛ قفطی، ٢/ ٢٤٧).
علی بن زبید در وشاح الدمیۀ خود وصف بسزایی از او کرده، وهمین اثر، مستند اصلی بقیۀ کسانی است که به شرح حال باقوالی پرداخته‌اند (ﻧﮑ: یاقوت، ١٣/ ١٦٥؛ صفدی، الوافی...، ٢١/ ١٢، نکت...، ٢١١؛ سیوطی، ٣٣٥). بیهقی او را در نحو همچون کعبه دانسته است که فضلای عصرش پرده‌داران آن بوده‌اند (ﻧﮑ: یاقوت، همانجا). کتاب مشهور وی کشف المشکلات، نیز شاهدی روشن بر تبحر او در کاربرد دانش نحو برای تحلیل نحوی قرائات است.
از زندگی او آگاهی چندانی به‌دست نرسیده است و از تاریخ وفاتش نیز گزارشی در دست نیست، اما می‌دانیم که در ٥٣٥ق زنده بوده، و در نامه‌ای که به فضلای خراسان نوشته، شرح بیتی از فرزدق را خواستار شده است؛ باید توجه به جایگاه ممتاز او، شماری از چهره‌های علمی آن زمان در خراسان در جواب نامۀ وی شروح متنوعی بر این بیت و معضلات نحوی آن نگاشته‌اند (همو، ١٣/ ١٦٥-١٦٦؛ قفطی، ٢/ ٢٤٨-٢٤٩). او خود شعر نیز می‌سروده، و قطعه‌ای از او در وصف علاقه‌اش به علم تحو به یادگار مانده است (همانجاها). در برخی آثار متأخر امامیه، از باقولی به عنوان رجلی از شیعه نام آمده است (مثلاً ﻧﮑ: آقابزرگ، طبقات...، ١٨٥-١٨٦؛ نیز خوانساری، ١٥/ ٢٥١).
آثار متنوعی از او گزارش شده است: الاستدراک علێ کتاب ابی علی الفارسی، شرح اللمع ابن جنی، کشف المشکلات و ایضاح المعضلات فی علل القراءات، الجواهر فی شرح جمل عبدالقاهر، البیان فی شواهد القرآن، تفسیر القرآن و المجمل (نک‌: یاقوت، ١٣/ ١٦٦-١٦٧؛ قفطی، ٢/ ٢٤٧؛ نیز صفدی، الوافی، ٢١/ ١٣). از اشارات قفطی برمی‌آید که وی در شرح اللمع، طرحی ابتکاری از اصول نحو و فروع مبتنی بر آنها ارائه کرده بوده است (٢/ ٢٤٨-٢٤٩؛ نیز ﻧﮑ: یمانی، ٢١٦). تفسیر او نیز در اشاره به لقب مؤلف، گاه تفسیر جامع‌العلوم خوانده شده است (ﻧﮑ: آقابزرگ، الذریعة، ٤/ ٢٦٨). از آثار وی، نسخۀ خطی کشف المشکلات در کتابخانۀ سریزدیِ یزد، و نسخۀ عکسی آن در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است و نسخۀ خطی شرح اللمع در کتابخانۀ ملی صوفیه یافت می‌شود (دانش‌پژوه، ٤٤٤؛ درویش، ٢/ ١٣٠).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة (قرن ٦)، به کوشش علینقی منزوی، بیروت، ١٣٩٢ق/ ١٩٧٢م؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، ١٣٩٢ش؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، «فهرست کتابخانه‌های شهرستانها»، نسخه‌های خطی، نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٤ش، دفتر ٤؛
درویش، عدنان، فهرس المخطوطات العربیة (صوفیه)، دمشق، ١٩٧٤م؛
سیوطی، بغیةالوعاة، به کوشش محمدامین خانجی، قاهره، ١٣٢٦ق؛
صفدی، خلیل، نکت الهمیان، قاهره، ١٣٢٩ق/ ١٩١١م؛
همو، الواقی بالوفیات، به کوشش محمدحجیری، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
قفطی، علی، انباء الرواة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م؛
یاقوت، ادبا؛
یمانی؛
عبدالباقی، اشارة التعیین فی تراجم النحاة و اللغویین، به کوشش عبدالمجید دیاب، ریاض، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م.

محمد مطیع