اَبوالْعالیه، رُفَیع بن مهران بصری (د ح ٩٣ ق / ٧١٢ م)، از موالی بنی ریاح و از مشاهیر طبقۀ اول تابعین. تاریخ ولادت او به درستی معلوم نیست؛ ابونعیم وی را به هنگام رحلت پیامبر (ص) چهارساله دانسته (١ / ٣١٤)، ولی این مطالب با مسلمان شدن او که دو سال پس از رحلت پیامبر (ص) ذکر شده، سازگار نیست (بخاری، ٢(١) / ٣٢٦). تاریخ مرگ او در بیشتر منابع ٩٠ یا ٩٣ ق و در اقوال ضعیف‌تر، پس از ١٠٠ ق آمده است (ابن‌سعد، ٧ / ١١٧؛ ابن عساکر، ٦ / ٢٦٢ و بعد). وی چنانکه از نام پدرش، مهران، برمی‌آید، ظاهراً ایرانی‌نژاد بوده است. ابن قتیبه نیز او را حَمیل (زاده شده در سرزمین بیگانه) شمرده است (ص ٤٥٤). او به فارسی سخن می‌گفته (کلاباذی، ١ / ٢٤٥) و در تکلم به عربی دارای لحن بوده است (ابن عساکر، ٦ / ٢٦٨).
ابوالعالیه ١٠ سال پس از رحلت پیامبر (ص) به خواندن قرآن پرداخت (ابن سعد، ٧ / ١١٣) و پس از حفظ قرآن آن را بر اُبَیّ بن کعب و به قولی چندین بار بر عمر، عرضه کرد (ابن‌عساکر، ٦ / ٢٦٥؛ ذهبی، سیر، ٤ / ٢٠٧) و گروهی از قرآن را از او فراگرفتند که از آن جمله اعمش و ابوعمرو بن علاء شایان ذکرند (همانجا؛ ابن جزری، ١ / ٢٨٥).
ابوالعالیه پس از استفاده از جمعی از صحابۀ رسول اکرم (ص) در بصره، برای استماع حدیث از صحابۀ دیگر، به مدینه مسافرت کرد (ابن سعد، همانجا). وی در میان صحابه از عمر، اُبیّ بن کعب، ابن مسعود، ابن عباس و دیگران حدیث شنید، اما روایت بی‌واسطۀ او از علی (ع) محل اختلاف است (نک‌ : ابن‌سعد، ٧ / ١١٧؛ بخـاری، همانجا؛ برای فهرستی جامع از مشایخ و راویان او، نک‌ : مزی، ٩ / ٢١٥-٢١٦). ابن معین، ابوزرعه، ابن سعد و عجلی او را توثیق کرده‌اند (ابن‌ابی‌حاتم، ١(٢) / ٥١٠؛ ابن سعد، همانجا؛ عجلی، ٥٠٣)، ولی شافعی وی را نقد کرده است (نک‌ : بسوی، ٣ / ٢٣؛ ابن حبان، ٤ / ٢٣٩؛ ذهبی، میزان، ٢ / ٥٤).
وی در زمان عمر، در برخی فتوحات ازجمله فتح شوشتر اصفهان شرکت داشت (نک‌ : مقدسی، ٢ / ١٦٥؛ ابوالشیخ، ١ / ٣١٣؛ ابونعیم، همانجا) و در جنگ صفین چون آوای دو گروه متخاصم را به تکبیر و تهلیل شنید، از جنگ کناره گرفت (ابن سعد، ٧ / ١١٤) و در زمان معاویه با سپاه سعید بن عثمان بن عفان به ماوراءالنهر رفت (بلاذری، ٤٠١) و نخستین کس بود که در آنجا اذان گفت (ابن عساکر، ٦ / ٢٣٦، ٣٧٢). وی نسبت به اهل بیت پیامبر (ص) تمایلی داشت و صدقات اموال خود را توسط ایشان به مصارف آن می‌رساند (ابن سعد، ٧ / ١١٦) و وصیت کرد تا ثلث مالش را به آل علی (ع) بپردازند (ابن عدی، ٣ / ١٠٢٢).
ابوالعالیه به عنوان یک مفسر شناخته می‌شده و سخنان بسیاری در تفسیر آیات قرآن از او نقل گردیده است (مثلاً نک‌ : طبری، ١ / ٢٢٨، جم‌ ؛ سیوطی، ١ / ٣٤، جم‌ )، حتی می‌توان از کتابی که در تفسیر از او به جا مانده، یاد کرد و آن تفسیری است به روایت ربیع بن انس بکری از ابوالعالیه که طبری به طرق مختلف در تفسیر خود از آن استفاده کرده و ثعلبی در الکشف و البیان از این روایت با عنوان تفسیر ابی العالیة و الربیع سود جسته و حاجی خلیفه آن را تفسیر ابی العالیة خوانده است (١ / ٤٢١؛ نیز نک‌ : هورست، GAS, I / ٣٤;
٢٩٩-٣٠٠).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن‌حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دکن، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عدی، عبداللّه، الکامل، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، عمان، دارالبشیر؛
ابن قتیبه، عبداللّه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابوالشیخ، عبداللّه ابن محمد، طبقات المحدثین باصبهان، به کوشش عبدالغفور بلوشی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ابونعیم، احمد بن عبداللّه، ذکر اخبار اصبهان، به کوشش ددرینگ، لیدن، ١٩٣١ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، عمری، بغداد، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، به کوشش رضوان محمد رضوان، بیروت، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
حاجی خلیفه، کشف الظنون، به کوشش گوستاو فلوگل، لندن، ١٨٣٧ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش مأمون صاغرجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
طبری، تفسیر؛
عجلی، احمد بن عبداللّه، تاریخ الثقات، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
کلاباذی، احمد بن محمد، رجال صحیح البخاری، به کوشش عبداللّه لیثی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، پاریس، ١٨٩٩ م؛
نیز:

GAS, Hors, H., «Zur Überlieferung Korankommentar aŧ Ṭabarīs», ZDMG, ١٩٥٣, vol. CIII.

عبدالامیر سلیم