ابوالشِّیخِ اِصْفَهانی، ابومحمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حیان (٢٧٤ ـ آخر محرم ٣٦٩ ق / ٨٨٧-٢٧ اوت ٩٧٩ م)، محدث مورخ نامی اصفهان. وی را با انتساب به جدش، حیانی نیز خوانده‌اند (سمعانی، الانساب، ٤ / ٣٢٢). برخی او را ابن حبان نیز خوانده‌اند (مثلاً منذری، ١ / ٥٣٩) كه ظاهراً تصحیف ابن حیان بوده است. ابوالشیخ در خاندانی اهل علم و آشنا به حدیث تولد و رشد یافت. وی پس از آموزشهای مقدماتی در اصفهان، برای استماع حدیث به شهرهای مختلف: بصره، بغداد موصل، مكه و مدینه سفر كرد و نزد مشایخ بسیاری به فراگیری دانش پرداخت (ذهبی، العبر، ٢ / ٣٥٨). وی در طبقۀ ١٠ و ١١ طبقات المحدثین، شمار بسیاری از مشایخ نام‌آور وی می‌توان ابن ابی داوود سجستانی (ابوالشیخ، الامثال، ١ / ٣٢)، ابوالقاسم بغوی، ابن ابی حاتم رازی، ابوبكر جعفر بن محمد فریابی (همو، طبقات، ‌چاپی، ١ / ١٩٤، ٣٥٦، ٢ / ٢١٩)، ابویعلی موصلی (همو، اخلاق النبی، ٣٠، ٨٧، جم‌ )، ابوبكر بزّاز، محمد بن یحیی ابن منده و ابوالحسن ابن شنبوذ (همو، طبقات، عكسی، ٢١٦، ٢٢٩، ٢٩٩) را برشمرد (برای فهرستی از برخی مشایخ دیگر وی، نك‌ : ذهبی، سیر، ٦ / ٢٧٧). در میان شاگردان و راویان ابوالشیخ نیز افراد مشهوری به چشم می‌خورند، از جمله: ابونعیم اصفهانی (ابونعیم، ١ / ٢٨٠، ٣٣٥، جم‌ )، ابوسعد مالینی، محمد بن اسحاق ابن منده، ابن مردویه و نیز نواده‌اش محمد بن عبدالرزاق بن ابی الشیخ (نك‌ : ذهبی، همان، ١٦ / ٢٧٧- ٢٧٨). رجال‌شناسانی چون ابونعیم اصفهانی (٢ / ٩٠) و سمعانی (همان، ٤ / ٣٢٢) وی را ثقه دانسته‌اند. تنها ابواحمد عسال اصفهانی به دلیلی كه دانسته نیست، وی را تضعیف كرده است (ابوالمظفر، ١٦٢). ابوالشیخ در فقه، تفسیر و نیز قرائت تبحر داشت (نك‌ : ابن جزری، ١ / ٤٤٧).

آثـار

الف ـ چاپی

١.اخلاق النبی و آدابه، كه چندین بار از جمله در قاهره، به كوشش ابوالفضل عبدالله صدیق (١٩٥٩ م) و در بیروت به كوشش جمیلی (١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م) به چاپ رسیده است؛ ٢. الامثال فی الحدیث النبوی، كه در بمبئی (١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م) چاپ شده است؛ ٣. طبقات المحدثین باصبهان و الواردین علیها، كه مهم‌ترین اثر اوست. این كتاب یك بار به صورت ناقص با مقدمه‌ای مفصل به كوشش عبدالغفور در ٢ جلد در بیروت (١٤٠٧- ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧- ١٩٨٨ م) و بار دیگر به طور كامل در ٢ مجلد به كوشش عبدالغفار سلیمان بنداری و كسروی حسن در همانجا (١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م) منتشر شده است. ابوالشیخ در این كتاب طبقات محدثان را به ١١ فصل تقسیم كرده كه طبقه‌های ١٠ و١١ آن را بدون تفكیك آورده است و شامل معاصران وی می‌شود (ابوالشیخ، همان، ٢٠٩).

ب ـ خطی

برخی از آثار خطی موجود ابوالشیخ عبارتند از: ١. ذكر الاقران، كه چندین نسخه از آن دركتابخانه‌های ظاهریۀ دمشق (ظاهریه، ١٦٦) و دارالكتب مصر (سید، ١ / ٢٢٢) نگهداری می‌شود؛ ٢. العظمة. از این اثر نسخه‌هایی در كتابخانه‌های ملی پاریس ( دوسلان، شم‌ ‌٤٦٠٥)، (كوپریلی، ٢ / ٤٧٤)،‌ دارالكتب مصر (خدیویه، ٦ / ١٧٨)،‌ ظاهریه (ظاهریه، ١٦٦-١٦٧) و جز آنها موجود است. نیز در كتابخانۀ برلین ( آلوارت، شم‌ ‌٦١٥٩) اثری با عنوان المنتقی من كتاب العظمة لابن حبان وجود دارد؛ ٣. الفوائد، كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ ظاهریه نگهداری می‌شود (ظاهریه. ١٦٧)؛ ٤. النوادر والنیف، كه نسخه‌ای از آن در دارالكتب مصر (سید، ٣ / ١٨١-١٨٢) موجود است. نیز پاره‌ای اجزاء روایی ابوالشیخ در كتابخانۀ ظاهریه موجود است (نك‌ : ظاهریه، ١٦٥-١٦٦). همچنین وی دارای تفسیری بوده كه مورد استفادۀ كسانی چون سیوطی در الدر المنثور (١ / ٨٦،‌ ٨٧، جم‌ ) قرار گرفته و ظاهراً مفقود شده است (نك‌ : ابونعیم، ٢ / ٩٠؛ برای عناوین برخی دیگر از آثار وی، نك‌ : سمعانی، التحبیر، ١ / ١٦٠، ١٦١، ١٦٤، ١٩٠، ٣٥١، ٤٥٦).
گفتنی است كه ابوالشیخ در نوشته‌های خود جابه‌جا به نقل عبارات فارسی پرداخته (مثلاً طبقات، چاپی، ١ / ١٥٠، ١٧٤، ٢ / ٢٥، ٢٤٥) كه حائز اهمیت است.

مآخذ

ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله بن محمد، اخلاق النبی (ص) و آدابه، به كوشش جمیلی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، الامثال، به كوشش عبدالعلی عبدالحمید، بمبئی، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
همو، طبقات المحدثین باصبهان، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
همو، همان، به كوشش بلوشی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ابوالمظفر حنفی، عیسی بن ابی بكر، الرد علی ابی بكر الخطیب، بیروت، دارالكتب العلمیة؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرینگ، لیدن، ١٩٣١ م؛
خدیویه، فهرست؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و اكرم بوشی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
همو، العبر، به كوشش فؤاد سید، كویت، ١٩٨٤ م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباددكن، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
همو، التحبیر فی المعجم الكبیر، به كوشش منیره ناجی سالم، بغداد، ١٣٥٩ ق / ١٩٧٥ م؛
سید، خطی؛
سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ظاهریه، خطی (حدیث)؛
كوپریلی، خطی؛
منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی، الترغیب و الترهیب، به كوشش مصطفی محمد عماره، قاهره، كتابخانۀ مصطفی البابی، الحلبی؛
نیز:

Ahlwardt;
De Slane.

مهدی سلماسی