ابوشُجاعِ اِصْفَهانی، شهاب‌الدین احمد بن حسین بن احمد، فقیه و قاضی اهل بصره (سده‌های ٥ و ٦ ق / ١١ و ١٢ م). كنیۀ او را ابوالطیب نیز گفته‌اند (ابن‌قاسم غزی، ٢). نیاكان وی از اصفهان بودند، اما پدر او در عبّادان (آبادان) زاده شد و ابوشجاع خود در بصره به ٤٣٤ ق / ١٠٤٣ م متولّد گردید (یاقوت، ٣ / ٥٩٩). سال مرگ او روشن نیست. به گفتۀ سلفی در ٥٠٠ ق و سالها پس از آن زنده بوده است (همانجا) و به نقل دیربی، وی ١٦٠ سال با سلامت جسم عمر كرده است (بجیرمی، ١ / ١٢). در صورتی كه روایت اخیر را بپذیریم، ابوشجاع بایستی تا اواخر سدۀ ٦ ق زیسته باشد (نیز نك‌ : ابن قاضی شهبه، ٢ / ٣٠؛ زركلی، ١ / ١١٦). بنا به گزارش سلفی، ابوشجاع ٤٠ سال در بصره به تدریس فقه شافعی پرداخت (یاقوت، ٣ / ٥٩٨) و علاوه بر آن، مدتی نیز منصب قضا داشت. گفته‌اند كه او به وزارت نیز دست یافت (نك‌ : بجیرمی، همانجا). به نوشتۀ بجیرمی وی سرانجام از دنیا روی برتافت و به مدینه رفت و در همان شهر درگذشت (همانجا).
از استادان و شاگران ابوشجاع تنها ابوطاهر سلفی (٤٧٨-٥٧٦ ق) را می‌شناسیم كه متن غایة الاختصار استاد را روایت كرده است (نك‌ : یاقوت، همانجا؛ فادانی، ٥١). ابن جزوی نیز از شخصی به نام احمد بن حسین بن احممد الفقیه روایت می‌كند كه وی از قاضی ابویعلی (د ٤٥٨ ق) استماع نموده است. با توجه به سازگاری نام و زمان، یكی بودن این شخص با ابوشجاع دور از واقع نمی‌نماید (نك‌ : ابن جوزی، ٧ / ٧١).
اثر بازمانده از او غایة الاختصار است كه به التقریب نیز شهرت دارد. این كتاب كم حجم در فقه شافعی، نمونه‌ای از سبك نگارش سده‌های ٥ و ٦ ق به شمار می‌رود كه مؤلف در آن شقوق مختلف مسأله را به ترتیب عددی ذكر كرده، حكم هر یك را بیان می‌كند. متن این اثر توسط كیزر، همراه با ترجمۀ فرانسوی در لیدن (١٨٥٩ م) به چاپ رسید. بعد بوسكه ترجمه‌ای جدید از آن را با عنوان «مختصر فقه اسلامی» در ١٩٣٥ م در الجزیره به طبع رسانید. نیز بخشی از این كتاب (قسم عبادات) را محمد ریاض خورشید با نام متن الغایة و التقریب در دمشق (١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م) چاپ كرد. طبع جدید متن كامل آن در قاهره (١٩٧٦ م) صورت گرفته است. شروح متعددی بر غایة الاختصار نوشته شده كه مهم‌ترین آنها شرح ابن‌قاسم غزی با عنوان فتح القریب المجیب است كه چاپهای متعدد، ترجمه‌ها و تحقیقات انجام شده دربارۀ آن حاكی از اهمیت این اثر است (نك‌ : ه‌ د، ابن‌قاسم غزی). همچنین شرح خطیب شربینی موسوم به الاقناع فی حل الفاظ ابی شجاع و حاشیه‌ای كه بجیرمی با عنوان تحفة الحبیب بر آن افزوده است، از منابع مهم فقه شافعی به شمار می‌روند. این دو متن توأماً در بولاق (١٢٨٤ ق) چاپ شده است (برای دیگر شروح نك‌ : حاجی خلیفه، ٢ / ١٦٢٥؛ GAL, I / ٤٩٢-٤٩٣;
GAL, S, I / ٦٧٧). علاوه بر غایةالختصار، سبكی (٤ / ٣٨) شرحی بر الاقناع ماوردی را به او نسبت داده كه نسخه‌ای از آن در دست نیست.

مآخذ

ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛
ابن قاسم غزی، محمد، فتح القریب المجیب، بغداد، مكتبة المثنی؛
ابن قاضی شهبه، احمد بن محمّد، طبقات الشافعیة، حیدرآباددكن، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
بجیرمی، سلیمان، تحفة الحبیب علی شرح الخطیب، بولاق، ١٢٨٤ ق؛
حاجی، خلیفه، كشف؛
زركی، اعلام؛
سبكی، عبدالوهاب ابن‌علی، طبقات الشافعیة الكبری، قاهره، ١٣٢٤ ق؛
فادانی، محمد یاسین، اتحاف المستفید، دمشق، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
یاقوت، بلدان، نیز:

GAL;
GAL, S.

فرامرز حاج‌منوچهری