ابوزُبِیْرِ مَكّی، محمد بن مسلم بن تَدْرُس، مولای حكیم بن جزام اسدی قرشی، از تابعین كثیر الحدیث. در تاریخ مرگ او اختلاف وجود دارد: چنانكه از عبارت بخاری (١(١) / ٢٢١-٢٢٢) مستفاد می‌شود، وی در ١٢٦ ق / ٧٤٤ م درگذشته است، ولی بیشتر او را در گذشتۀ ١٢٨ ق / ٧٤٦ م می‌دانند (مثلاً ابن‌قیسرانی، ٢ / ٤٤٩؛ ابن اثیر، ٥ / ٣٥٢). ذهبی سن او را به هنگام وفات یك جا (سیر، ٥ / ٣٨٦) متجاوز از ٨٠ و در جای دیگر (تاریخ، ٥ / ١٥٤) بالاتر از ٩٠ سال گفته است. از عالمان رجال ابن‌سعد، ابن‌مدینی، ابن معین و نسائی او را توثق كرده‌اند. به گفتۀ ابن عدی او خود ثقه بود، ولی عده‌ای از ضعفا از او حدیث شنیدند، به همین علت برخی روایات منقول از او ضعف شمرده می‌شود. ابوزرعه و ابوحاتم گفته‌اند كه به حدیث او نمی‌توان استناد كرد (ابن سعد، ٥ / ٤٨١؛ عجلی، ٤١٣؛ ذهبی، میزان، ٤ / ٣٧- ٣٨). از متقدمان نیز برخی چون ابن‌عیینه و شعبه او را ضعیف شمرده‌اند (ابن ابی‌حاتم، ٤(١) / ٧٥)، در حالی كه تابعی معاصرش، عطاء بن ابی رباح ضبط او را در حدیث ستوده است (ابن‌سعد، همانجا؛ ترمذی، ٥ / ٧٥٦). به هر روی شماری از احادیث او در موطأ مالك و صحاح سته نقل شده است (نك‌ : مالك، ١ / ٣٦٩، جم‌ ؛ مزی، ١٧ / ١٩٢). در منابع شیعه نیز طوسی در تهذیب (٥ / ٢٥٥) و استبصار (٢ / ٢٧٤) و دیگران احادیثی چند از طریق او روایت كرده‌اند. جابر بن عبدالله انصاری، ابن عباس، عبدالله بن عمر، عبدالله بن زبیر، عائشه و ابوالطفیل از صحابه و عكرمه مولای ابن عباس، طاووس، سعید بن جبیر و عبدالرحمن بن هرمز اعراج از جمله مشایخ او بوده‌اند. زهری، مالك ابن انس، اعمش، سفیان ثوری، سفیان بن عُیینه، ایوب سختیانی، جابر جعفی، لیث بن سعد و ابن لهیعه نیز از او روایت كرده‌اند (برای تفصیل، نك‌ : مزی، ١٧ / ١٩٢-١٩٤).
نسخۀ خطی مجموعه‌ای از روایات ابوزبیر با عنوان احادیث ابی الزبیر عن غیر جابر كه گردآورندۀ آن ابوالشیخ الصفهانی (د ٣٦٩ ق) است، در كتابخانۀ ظاهریه نگهداری می‌شود (فهرس، ٣٦٨).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت. دارصادر؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین كتابی ابی نصر الكلاباذی و ابی بكر الاصبهانی، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الكبیر، حیدرآباد دكن، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
تزمذی، محمد بن عیسی، سنن، به كوشش ابراهیم عطوه عوض، استانبول، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، قاهره، مكتبة القدسی؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنوؤط، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
همو، میزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٥ ق؛
همو، تهذیب الاحكام، به كوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ١٣٧٩ ق؛
عجلی، احمد بن عبدالله، تاریخ الثقات، به كوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به كوشش یاسین محمد سواس، كویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
مالك بن انس، الموطأ، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٥ م؛
مزی، یوسف ابن عبدالرحمن، تهذیب الكمال، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز.

عبدالامیر سلیم