اَبوبَکْرِ بْنِ شَهابِ حَضْرَمی، فرزند عبدالرحمن بن محمد علوی حسینی (١٢٦٢-١٣٤١ ق / ١٨٤٦-١٩٢٣ م)، عالم جامع الاطراف و اصلاح‌طلب. شهاب که در عنوان آمده است، شهاب‌الدین احمد جد هفتم اوست که خود به علی عریضی فرزند امام صادق (ع) نسب می‌برد (امین، ٢ / ٢٩٤؛ کتانی، ١ / ١٠٢).
وی در یکی از قرای تریم در حضرموت به دنیا آمد و در حیدرآباد دکن درگذشت (آقابزرگ، ١ / ٢٥؛ امین، همانجا). در ١٨ سالگی منظومه‌ای در «فرائض» سرود و در ١٢٨٦ ق به مکه رفت و از احمد زینی دحلان، شیخ المشایخ حجاز و دیگران بهره برد و همانجا به اشارۀ سیدفضل پاشا ارجوزه‌ای در «آداب النساء» سرود و پس از مراجعت به حضرموت مدتی در تریم اقامت کرد. در ١٢٨٨ ق به عدن و سرزمینهای مجاور رفت و با امرای حج آشنا شد و از آنجا مدت ٤ سال را در مناطق خاور زمین، چون سنگاپور به‌ویژه در جاوه گذراند و به تجارت پرداخت و جریانات سیاسی آنجا را دنبال کرد. وی در سرزمینهای شرقی چون هند، جاوه و ماله به عنوان عالمی اصلاح طلب و مخالف با بدعت شهره بود.
ابوبکر در ١٢٩٢ ق به وطن خود بازگشت و در جنگهای محلی میان امرای شبه جزیره وساطت کرد و آتش جنگ را فرو نشاند. وی چنانکه از اشعارش برمی‌آید در این دوره به امارت اسلامی زنگبار نیز توجه داشته و در ١٣٠٠ ق برغش بن سعید، سلطان آنجا را مدح کرده است (همو، ٢ / ٣٠٠). در ١٣٠٢ ق مجدداً به عدن و لحج و مکه و مدینه و از آنجا به مصر، شام، بیت‌المقدس و آنگاه استانبول رهسپار شد و سرانجام به حیدرآباد دکن رفته، در آنجا اقامت گزید. البته تاز مان وفات، چند بار به جاوه و یک بار به موطن اصلی خود مسافرت کرد. مشایخ او متجاوز از ١٠٠ تن و بیشتر اهل حضرموت بودند. مشهورترین شاگرد او محمد بن عقیل علوی است (همو، ٢ / ٢٩٤-٢٩٥؛ علوی، ٢٤٨). وی به عنوان یک حلقه در اسانید کتب اجازات معاصر شناخته می‌شود (نک‌ : کتانی، همانجا؛ فلمبانی، ١٠٩-١١٠).
برخی از شرح حال‌نویسان، او را شافعی مذهب دانسته‌اند (نک‌ : بستانی، ٣ / ٢٦؛ کحاله، ٣ / ٦٤)، در حالی که گروهی دیگر وی را در زمرۀ عالمان شیعه آورده‌اند (نک‌ : قمی، ١ / ٢٥؛ امین، ٢ / ٢٩٤؛ آقابزرگ، همانجا). به هر حال پاره‌ای از اشعار دیوان او تردیدی باقی نمی‌گذارد که وی دوستدار اهل بیت (ع) بوده است (نک‌ : امین، ٢ / ٢٩٥ به بعد).

آثـار

ابوبکر تألیفات بسیاری دارد که در حدود ٣٠ اثر از آنها شناخته شده (همانجا؛ حبشی، ٢٥٢) و برخی نیز به چاپ رسیده است: اسعاف الطلاب بیان مساحه السطوح و ما یتوقف علیه من الحساب، هند، ١٣٠٩ ق؛ اقامة الحجة علی النقی ابن حجة، در نقد بدیعیۀ ابن حجۀ حموی (ﻫ م)، بمبئی، ١٣٠٥ ق؛ تحفة المحقق بشرح نظام المنطق، در شرح ارجوزه‌ای از خود او در منطق، قاهره، ١٣٣٠ ق؛ التریاق النافع بایضاح و تکلمة مسائل جمع الجوامع، در اصول فقه شافعی، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ ق (کتاب جمع الجوامع تألیف سبکی است)؛ حدائق ذریعة الناهض الی تعلم احکام الفرائض، که منظومه‌ای در ارث است، قاهره، ١٣٠٣ ق؛ دیوان اشعار، سنگاپور، ١٣٤٤ ق، که به گفتۀ امین (همانجا) قسمتی از اشعار آن در چاپ حذف شده است؛ رشفة الصادی من بحر فضائل بنی النبی الهادی (ص)، قاهره، ١٣٠٣ ق، که به نام الشاهد المقبول بفضل ابناء الرسول هم نامیده شده است؛ الشهاب الثاقب علی السباب الکاذب، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ ق؛ العقود اللؤلؤیة فی انساب السادة العلویة بالدیار الحضرمیة، چاپ بمبئی، ظاهراً همین کتاب است که کتانی آن را «تألیفی عجیب در سلاسل آل با عَلَوی» خوانده است (١ / ١٠٣)؛ فتوحات الباحث بشرح تقریر المباحث فی احکام ارث الوارث، حیدرآباد دکن، ١٣١٧ ق، که شرح منظومه‌ای از خود مؤلف در احکام فرائض است؛ نظام المنطق (ارجوزه)، حیدرآباد دکن، ١٣٣١ ق و چنانکه اشاره شد خود آن را شرح کرده است؛ نوافح الورد الجوری بشرح عقیده الباجوری، هند، ١٣١٧ ق؛ وجوب الحمیة عن مضار الرقیة، سنگاپور، ١٣٢٨ ق.

مآخذ

آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، قرن ١٤، نجف، ١٣٧٣ ق / ١٩٥٤ م؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بستانی؛
حبشی، عبداللـه محمد، مصادرالفکر العربی الاسلامی فی الیمن، صنعا، مرکز الدراسات الیمنیة؛
علوی، محمد بن عقیل، النصایح الکافیة لمن یتولی معاویة، بیروت، دارالزهراء؛
قلمبانی، محمد مختارالدین، بلوغ الامانی، جده، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
قمی، عباس، الکنی والالقاب، تهران، ١٣٩٧ ق؛
کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، دمشق، ١٣٤٦ ش؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧ م.

عبدالامیر سلیم