اَبوبَکْرِ بْنِ حَزْم، فرزند محمد بن عمرو انصاری (د ١٢٠ ق/ ٧٣٨ م)، از محدثان تابعین، قاضی و والی مدینه در دورۀ خلافت مروانیان. جد وی عمرو بن حم از اصحاب پیامبر (ص) بود و از سوی آن حضرت عامل نجران گردید. پدر ابوبکر، محمد در ١٠ ق/ ٦٣١ م در همانجا به دنیا آمد و به توصیۀ پیامبر (ص) نام او را محمد نهادند (ابن‌سعد، ٥/ ٦٩). برقی (ص ٦) و طوسی (ص ٦٣) ابوبکر بن حزم را از اصحاب حضرت علی (ع) دانسته‌اند، اما از آنجا که در منابع درگذشت وی را ١٢٠ ق و در ٨٤ سالگی ذکر کرده‌اند، درنتیجه وی به هنگام شهادت حضرت علی (ع) باید کودک خردسالی بوده باشد (برای اقوال مختلف دربارۀ سال مرگ وی، نک‌ : مزی، ٢١/١٤١).
ابوبکر بن حزم از کسان بسیاری چون محمد بن عمرو پدرش، عمرو بن سلیم زرقی، قاسم بن محمد بن ابی‌بکر، عباد بن تمیم انصاری، عمر بن عبدالعزیز، ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف، سائب بن یزید، خارجة بن زید بن ثابت و ابوحبۀ بدری حدیث شنید (ابن‌منجویه، ١/١٠٥-١٠٦؛ ابن‌قیسرانی، ٢/٥٩٢؛ مزی، ٢١/١٣٧- ١٣٨). برخی از راویان او نیز عبارتند از: دو فرزندش محمد و عبدالله، اسحاق بن یحیی، افلح بن حمید، ولید بن ابی هشام، یحیی بن سعید انصاری، عبدالرحمن اوزاعی، حجاج بن ارطاة، عمرو بن دینار، محمد بن شهاب زهری و ابوبکر بن نافع (همانجاها).
ابوبکر به روزگار ولیدبن عبدالملک (حک‌ ‌٨٦‌-٩٦ ق) و سلیمان (حک‌ ‌٩٦- ٩٩ ق) قاضی مدینه بود، سپس از طرف سلیمان به عنوان والی آنجا گمارده شد و در زمان عمر بن عبدالعزیز (حک‌ ‌٩٩-١٠١ ق) نیز در همان مقام جای گرفت، ولی با روی کار آمدن یزید بن عبدالملک (حک‌ ‌١٠١-١٠٥ ق) از این سمت برکنار شد (نک‌ : بسوی، ١/٥٩٠، ٦٤٣-٦٤٥؛ بلاذری، ٤(١)/٦٠٥؛ طبری، وقایع ٩٩ و ١٠١ ق؛ ابن جوزی، ٢/١٣٢؛ ابن کثیر، ٩/٧٢-٧٣، ١٦٦-١٨٥). ابن عبدالحکم متن برخی از نامه‌های عمر بن عبدالعزیز خطاب به ابوبکر را نقل کرده است (ص ٦٠-٦١، جم‌ ). ابوبکر چند ماهی نیز در ٩٣ ق و چند روزی در ١١٨ ق ولایت مدینه را به‌طور موقت عهده‌دار بوده است (نک‌ : طبری، ذیل سالهای ٩٣ و ١١٨ ق). وی در اواخر سدۀ اول به تناوب چندین سال نیز سرپرستی امر حج را عهده‌دار بوده است (خلیفه، ١/٤٣٤؛ ابن‌حبیب، ٢٦-٢٧؛ یعقوبی، ٢/٢٩١-٣٠٠).
هنگامی که ابوبکر از طرف عمر بن عبدالعزیز ولایت مدینه را داشت، به فرمان او فدک را به اولاد حضرت فاطمه (ع) بازگرداند (ابن ابی الحدید، ١٦/ ٢٧٨)، نیز به منظور حفظ آثار و سنن نبوی از سوی عمر بن عبدالعزیز مأمور جمع‌آوری احادیث پیامبر (ص) شد (ابن سعد، ٢/٣٨٧؛ بسوی، ١/٤٤٢). در منابع از ابوبکر به عنوان فردی زاهد یاد شده و دربارۀ پارسایی او حکایاتی آمده است (مثلاً نک‌ : همو، ١/٤٣٧- ٤٣٨؛ ابن جوزی، ٢/١٣٢).

مآخذ

ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةاللـه، شرح نهج‌البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٦٢ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، به کوشش محمد فاخوری و روّاس قلعه جی، بیروت، ١٤٠٦ ق/١٩٨٦ م؛
ابن‌حبیب، محمد، المحیر، به کوشش ا. لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، ١٣٦١ ق/ ١٩٤٢ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالحکم، عبدالله، سیرة عمر بن عبدالعزیز، به کوشش احمد عبید، بیروت، ١٤٠٤ ق/١٩٨٤ م؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین رجال الصحیحین، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
ابن کثیر، البدایة؛
ابن منجویه، احمدبن علی، رجال صحیح مسلم، به کوشش عبداللـه لیثی، بیروت، ١٤٠٧ ق/١٩٨٧ م؛
برقی، احمد، رجال، تهران، ١٣٤٢ ش؛
بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٠ ق/ ١٩٧٩ م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٨ م؛
طبری، تاریخ؛
طوسی، محمد بن حسن، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق/١٩٦١ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الکمال، نسخۀ خطی کتابخانۀ احمد ثالث، شم‌ ‌٢٨٤٨؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق/١٩٦٠ م.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث