اَبوبِشْرِ عَمّی، احمد بن ابراهیم بن مُعلّی بن اسد (د بعد از ٣٥٠ ق / ٩٦١ م)، محدث و مورخ امامی. از زندگی وی اطلاع اندکی در دست است. نسبت او به «عمّ» که لقب نیای بزرگش مُرّة بن مالک، از موالی قبیلۀ بنی تمیم بود، باز می‌گردد. مرة بن مالک به همراه طایفۀ خود به فارس کوچ کرده بود، ولی ابوبشر، پدر و عمش در بصره اقامت داشتند (نجاشی، ٩٦). شماری از شرح حال‌نویسان نسب او را احمد بن ابراهیم بن احمد بن معلی آورده‌اند (طوسی، الفهرست، ٢١؛ ابن شهر آشوب، ١٨؛ قس: ابن ندیم، ٢٤٧)، ولی از آنجا که به تصریح نجاشی (همانجا) جدش معلی بن اسد و عمش اسد بن معلی از یاران نزدیک صاحب الزنج (مق‌ ‌٢٧٠ ق / ٨٨٣ م) بوده و ابوبشر اخبار صاحب الزنج را به حکایت آنان روایت کرده است، احتمالاً باید معلی نام نیای وی باشد نه نیای بزرگش. رجال‌نویسان امامی او را ثقه شمرده و تصریح کرده‌اند که وی از محدثان اهل سنت بسار روایت داشته است (نجاشی، همانجا؛ طوسی، همانجا، رجال، ٤٤٦). مؤلفان عبدالعزیز بن یحیی جلودی را استاد برجستۀ او دانسته و افزوده‌اند که ابوبشر مستملی او بوده و تألیفات وی را روایت کرده است (ابن ندیم، نجاشی، همانجاها؛ طوسی، الفهرست، همانجا). از مشایخ دیگر او می‌توان محمد بن زکریا غلابی (د ٢٩٨ ق / ٩١١ م) و زکریا بن یحیی ساجی را نام برد (ابن بابویه، ٣٨٢-٣٨٣؛ مفید، ٩٠). از میان راویان او نیز باید از ابوالفرج اصفهانی، محمد بن وهبان دبیلی و حسین بن حُصَین عمی یاد کرد (مفید، ٨٨؛ نجاشی، ٩٦، ٣٢٥؛ فخار، ١٣٦، ٢٦٧، ٢٧٨).
ابوبشر تدلیفاتی در تاریخ و حدیث داشته که نسخه‌های آنها در دست نیست و نجاشی (ص ٩٦) فهرستی از آنها به دست داده است: ١. التاریخ، با دو تحریر مفصل و مختصر؛ ٢. مناقب امیر المؤمنین (ع)؛ ٣. اخبار صاحب الزنج بالبصرة (نیز نک‌ : ابن‌طاووس، فرج المهموم، ٢١٣)؛ ٤. الفرق، که نجاشی آن را ستوده است؛ ٥. اخبار السید اسماعیل (الحمیری)؛ ٦. شعر السید؛ ٧. عجائب العالم؛ ٨. مثالب القبائل، که آن را بی‌نظیر خوانده‌اند. همچنین ابن ندیم (همانجا) محن الانبیاء و الاوصیاء و الاولیاء، و ابن‌طاووس ( الامان، ٩٦) کتاب الابواب الدامغة را به وی نسبت داده‌اند.

مآخذ

ابن بابویه. محمد بن علی، التوحید، به کوشش هاشم حسینی تهرانی، قم، ١٣٩٨ ق؛
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، الامان، قم، ١٤٠٩ ق؛
همو، فرج المهموم، نجف، ١٣٦٨ ق؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
طوسی، محمد بن حسن، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
همو، الفهرست، به کوشش اشپرنگر، کلکته، ١٢٧١ ق؛
فخار بن معد موسی، ایمان ابی‌طالب، به کوشش محمد بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٥ م؛
مفید، محمد بن محمد، الامالی، به کوشش استاد ولی و غفاری، قم، ١٤٠٣ ق؛
نجاشی، احمد بن علی، الرجال، به کوشش موسی سبیری، قم، ١٤٠٧ ق.

محمد انصاری