اَبوالْبَرَکاتِ زِیْدی، عمر بن ابراهیم بن محمد (٤٤٢-١٥ شعبان ٥٣٩ ق / ١٠٥٠-١٠ فوریۀ ١١٤٥ م)، نحوی و محدث. وی که شریف عمر نیز خوانده می‌شد، به زید بن علی بن حسین (ع) نسب می‌برد. در کوفه زاده شد و در همانجا پرورش یافت (سمعانی، ٦ / ٣٦٦-٣٦٧؛ ابن عنبه، ٢٦٣؛ درباره اختلاف در تاریخ تولد او، نک‌ : ابن نجار، ٥ / ١٤) و به سبب اقامت در محلۀ قلعة الضِباب واقع در منطقۀ سَبیع کوفه، او را ضِبابی و سَبیعی نیز خوانده‌اند (سمعانی، ٧ / ٦٨- ٦٩، ٨ / ٣٧٤؛ ابن‌نقطه، ٣ / ١٠١، ٢٨٩). پدرش ابوعلی از عالمان کوفه بود و در شعر و ادب تبحر داشت (برای شرح حال وی، نک‌ : ابن عساکر، تاریخ، ٢ / ٥٤٤؛ یاقوت، ١ / ١٠-١٤).
ابوالبرکات در کوفه از پدرش و نیز از محمد بن احمد بن علان خازن، یحیی بن محمد اقساسی و معمر بن محمد حبال حدیث شنید. چندی نیز در بغداد نزد کسانی چون خطیب بغدادی، ابوالحسین احمد بن محمد بن نَقّور و ابویوسف عبدالسلام بن محمد قزوینی به استماع حدیث پرداخت (سمعانی، ٦ / ٣٦٦؛ ابن عساکر، همان، ١٢ / ٦٩٤). در نوجوانی همراه پدر به شام رفت و مدتی در دمشق اقامت گزید و از کسانی مانند عبدالرحمن بن احمد بن حسین مفید نیشابوری بهرۀ علمی برد. در ٤٥٥ ق در حلب حضور داشت و در آنجا نزد ابوالقاسم زید بن علی فارسی نحو آموخت و الایضاح ابوعلی فارسی را در محضر وی خواند (همانجا؛ قفطی، ٢ / ٣٢٥). از دیگر استادان او می‌توان ابوالقاسم ابن‌بسری، ابوعبداللـه محمد بن حسن انماطی، محمد بن احمد بن بحشل عطار و دایی‌اش عبدالجبار بن معیّۀ حسینی نسّابه را نام برد. همچنین برای وی، چنانکه مرسوم بود، در کودکی اجازه‌ای از ابوعبداللـه علوی شجری (د ٤٤٥ ق) محدث کوفه گرفته شد و او را آخرین کسی دانسته‌اند که به اجازه از وی نقل حدیث کرده است (عمادالدین طبری، ٤٣؛ ابن‌جوزی، ١٠ / ١١٤؛ ذهبی، سیر، ١٧ / ٦٣٧، ٢٠ / ١٤٦؛ ابن‌عنبه، همانجا).
ابوالبرکات را به سبب تبحر در نحو و لغت علامه خوانده‌اند. او در فقه و تفسیر نیز دستی داشت. در حدیث سعۀ روایت وی مورد تأکید قرار گرفته است. عمر دراز او نیز موجب شد که از سندی عالی برخوردار گردد (سمعانی، ابن‌جوزی، ابن‌عنبه، همانجاها). ابوالبرکات در قرائت نیز استاد بوده و یعیش بن صدقۀ فراتی نزد وی قرائت آموخته است (ذهبی، همان، ٢٠ / ١٤٦). وی در کوفه در مسجدی که به مسجد ابواسحاق سبیعی شهرت داشت، تدریس می‌کرد، کسانی چون سمعانی و ابن‌عساکر در همین مسجد از او بهره برده‌اند (سمعانی، همانجا؛ ابن‌عساکر، معجم، برگ ١٦٨، الف و ب). در میان شاگردان و روایت‌کنندگان از او همچنین باید ابوالسعادات ابن‌شجری، محمد بن ناصر سلامی، ابوموسی مدینی، عمادالدین طبری و نیز فرزندش حیدره را برشمرد (عمادالدین طبری، همانجا؛ یاقوت، ١٥ / ٢٥٨؛ ابن‌نجار، همانجا؛ ذهبی، المختصر، ١٧٨).
بنابر تصریح منابع، وی زیدی مذهب بود، (سمعانی، ٨ / ٣٧٤؛ ابن ابی الرجال، ٣ / ١٩٧- ١٩٨)، چنانکه سمعانی (همانجا) او را شیخ و پیشوای زیدیه خوانده است و ابن عساکر ( تاریخ، همانجا) به نقل از ابن هرّاس دمشقی آورده که ابوالبرکات بر قول به قدر و خلق قرآن تصریح داشته است. همچنین بر پایۀ حکایتی که ابن جوزی (همانجا) نقل کرده، ابوالبرکات نسبت به عایشه بی‌اعتقاد بوده است. در حالی که ابوطاهر سلفی که درکوفه با ابوالبرکات دیدار کرده و از وی بهره برده است، یادآور می‌شود که وی نسبت به یاران پیامبر (ص) حسن نظر داشت و کسانی را که از برخی از آنان تبری می‌جستند، دشمن می‌داشت (ابن‌نجار، ٥ / ١٢). ابوالغنائم نرسی نیز ضمن جارودی خواندن وی قول غریبی از او نقل کرده است (نک‌ : ابن جوزی، همانجا).
ابوالبرکات مفتی کوفه بود و در عین زیدی بودن، به نقل سمعانی (٦ / ٣٦٦) از خوی وی، بر مذهب ابوحنیفه فتوا می‌داد (نیز نک‌ : ابن‌عساکر، همانجا). اینکه ابوطاهر سلفی متذکر شده (نک‌ : ابن نجار، همانجا) که ابوالبرکات بر مذهب زیدی فتوا می‌داد، باتوجه به رابطۀ مذهب زیدی با فقه حنفی در آن دوره شایان تأمل است. به هر روی برخی چون تمیمی در الطبقات السنیه (ص ٦٠٠) و ابن قطلوبغا در تاج التراجم (ص ٤٨) وی را در شمار حنفیان آورده‌اند.
ابوالبرکات زهد پیشه بود و به اندک قناعت می‌کرد (ابن‌جوزی، یاقوت، همانجاها). وی در کوفه درگذشت. جمع کثیری (ح ٠٠٠‘٣٠ تن) پیکرش را تشییع کردند و در گورستان علویان به خاک سپردند (ابن عساکر، همان، ١٢ / ٦٩٥؛ ابن انباری، ٢٨١).
از ابوالبرکات دو فرزند به نامهای ابوالحسن علی و ابوالمناقب حیدره (د ٥٦٣ ق) باز ماند که هر دو از عالمان کوفه بودند و سمعانی از آن دو در همین شهر حدیث شنیده است (نک‌ : ٨ / ٣٧٤؛ ابن نقطه، ٣ / ١٠٢).
گرچه گفته شده که ابوالبرکات تألیفاتی در نحو و غیر آن داشته (ابن‌جوزی، همانجا؛ ابن حجر، ٤ / ٢٨١)، اما در منابع تنها از یک اثر وی با نام شرح اللمع یاد شده که شرحی است بر کتاب ابن‌جنی و نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های ظاهریۀ دمشق و آصف افندی ترکیه نگهداری می‌شود (ظاهریه، ٣٣٨- ٣٣٩؛ GAL, S, I / ١٩٢).

مآخذ

ابن ابی الرجال، احمد، مطلع البدور، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، به کوشش ابراهیم سامرائی، بغداد، ١٩٥٩ م؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٨ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٣٠ ق؛
ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، عمان، دارالبشیر؛
همو، معجم الشیوخ، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
ابن عنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب، به کوشش محمد حسن طالقانی، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
ابن قطلوبغا قاسم، تاج، التراجم، بغداد، ١٩٦٢ م؛
ابن نجار، محمد بن محمود، ذیل تاریخ بغداد، حیدرآباد دکن، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن نقطه، محمد بن عبدالغنی، تکلمة الاکمال، به کوشش عبدالقیوم عبدرب النبی، مکه، ١٤١٠ ق / ١٩٨٩ م؛
تمیمی، تقی‌الدین بن عبدالقادر، الطبقات السنیة، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدبیثی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
ظاهریه، خطی (نحو)؛
عمادالدین طبری، محمد بن ابی‌القاسم، بشارة المصطفی، نجف، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم قاهره، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

GAL, S.

حسن انصاری