اِبْنِ یَزیدی، ابوعبدالرحمن عبدالله بن یحیی بن مبارک بن مغیرۀ عَدَوی، ادیب و مُقری بغدادی در سده‌های ٢ و ٣ ق / ٨ و ٩ م. پدرش ابومحمد یحیی معروف به یزیدی (ﻫ م)، ادیب و قاری مشهور بصره (از قاریان چهاردهگانه) است که در بغداد سکنی گزیده بود. عبداللـه در بغداد نشأت یافت و نزد استادانی از جمله پدرش به فراگیری علم پرداخت (نک‌ : دنبالۀ مقاله). یحی بن زیاد فرّاء، از پیشوایان مکتب نحوی کوفه، از استادن دیگر اوست (خطیب، ١٠ / ١٩٩). درواقع ابن‌یزیدی با هر دو مکتب بصره و کوفه آشنایی کافی داشت.
ادیبان نزدیک به عصرش او را در لغت و ادب عرب چیره‌دست خوانده‌اند (نک‌ : زبیدی، ٦٥، ٧٦؛ ابن‌ندیم، ٥٦؛ خطیب، همانجا) و ظاهراً او به کاربردهای ادبیات در علوم قرآنی توجه ویژه‌ای داشته است. ثعلب، نحوی مشهور کوفی، یادآور شده که در میان شاگردان فرّاء کسی را به خصوص دربارۀ قرآن و مسائل مربوط به آن، داناتر از ابن‌یزیدی ندیده است (خطیب، همانجا). او همچون پدر، افزون بر ادبیات، به قرائت نیز توجه داشت و قرائت ابو عمرو بن علا را عرضاً و سمعاً از پدرش فرا گرفت و آن را در نسخه‌ای ضبط کرد (ابن‌جزری، ١ / ٤٦٣). روایت ابن‌یزیدی از پدرش از ابوعمرو بن علا تا سدۀ ٦ ق / ١٢ م همواره مورد توجه اهل قرائت بوده است (نک‌ : ابن‌مجاهد، ١٣٥؛ ابن‌خالویه، ١٥٦؛ ابن‌مهران، ١٦١، جم‌ ؛ ابن‌زنجله، ١٥٥؛ ابن‌جزری، همانجا، به نقل از جامع البیان ابوعمرودانی، الکامل هذلی، الکفایۀ ابوالعز قلانسی و الغایۀ ابوالعلاء همدانی). اگرچه ابوعمرودانی او را از اجلّ راویان این قرائت شمرده (ابن‌جزری، همانجا)، ولی روایت او در برابر دو راوی مشهور یزیدی، دوری و سوسی، متروک شده است. نگرش بر مندرجات کتاب غریب القرآن علاوه بر اثبات تبحر او در ادب، وسعت آگاهی او را از قرائات نشان می‌دهد و روشن می‌سازد که وی جز قرائت ابوعمرو با دیگر قرائات رایج نیز آشنا بوده است. از شاگردان او در ادب باید از برادرزاده‌اش فضل بن محمد (خطیب، همانجا) و ابوعمران موسی بن سلمۀ نحوی (ابن‌نباری، ١٢٩) نام برد. در قرائت نیز دو برادرزاده‌اش عباس و عبدالله پسران محمد، همچنین احمد بن ابراهیم وراق، جعفر بن محمد ادمی و بکران بن احمد از او روایت کرده‌اند (ابن‌جزری، همانجا).
در منابع کهن به سال وفات ابن‌یزیدی اشاره نشده، ولی در برخی منابع متأخر سال ٢٣٧ ق / ٨٥١ م به عنوان تاریخ تقریبی داده شده است (مثلاً نک‌ : بغدادی، ١ / ٤٤٠) که باتوجه به برخی قراین مانند روایت غیرمستقیم محمد بن عباس یزیدی (د ٣١٠ ق) در اسناد کتاب غریب القرآن از او چندان دور از واقع نمی‌نماید.
مهم‌ترین اثر او غریب القرآن است که کوشش محمد سلیم حاج در بیروت (١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م) و بار دیگر به کوشش عبدالرزاق حسین در همانجا (١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م) به چاپ رسیده و هر دو چاپ براساس نسخۀ کتابخانۀ کوپریلی صورت گرفته است. مؤلف در این اثر بیشتر به شیوه‌ای لغوی به بحث در غرایب قرآن پرداخته و گه‌گاه در آن به آیات، احادیث، امثال و اشعار استشهاد کرده است. این کتاب از کهن‌ترین متون بازمانده دربارۀ غرایب قرآن و از این حیث حائز اهمیت است (برای مقایسۀ سبک آن با چند کتاب غریب القرآن از مؤلفان دیگر، نک‌ : سلیم حاج، ٣٦-٤٤).
گزارشهای متعددی از تداول این کتاب به‌ویژه در سده‌های ٦ و ٧ ق در مشرق و مغرب در دست است (نک‌ : ابن‌خیر، ٦٧؛ ابن جوزی، جم‌ ‌؛ رعینی، ٤٣؛ قفطی، ٢ / ١٥١). قفطی (همانجا) گوید: ابوسیف قزوینی معتزلی تصور کرده که غریب القرآن از تألیفات پدر ابن‌یزیدی بوده است. این تصور برای ابن‌خیر اشبیلی (همانجا) نیز پیش آمده، اما شبهه‌ای که برای بروکلمان (GAL, S, I / ٩٤٢) و به تبع او سزگین (GAS, I / ٤٩) پدید آمده است، ظاهراً ناشی از برداشتی غیردقیق از عبارت صفحۀ عنوان نسخۀ کوپریلی شم‌ ‌٢٠٥ (روایة ابی عبداللـه محمد بن عباس ... عن عمه الفضل بن محمد و عمه) بوده است (برای اثبات انتساب کتاب به ابن‌یزیدی، نک‌ : سلیم حاج، ١٨-٢١؛ حسین، ٧-١٠).
ابن‌ندیم (ص ٣٨، ٥٦) و خطیب بغدادی (همانجا) به اثر دیگری از او با عنوان الوقف والابتداء در علم قرائت، اشاره کرده‌اند و یاقوت کتابی با همین عنوان را به پدر او نسبت داده است (١٩ / ٣١؛ برای جایگاه این اثر در میان آثار تألیف شده در این موضوع، نک‌ : مرعشلی، ٦١-٦٢). دیگر از آثار او اقامة اللسان علی المنطق و کتابی مختصر در نحو را باید ذکر کرد (ابن‌ندیم، ٥٦؛ خطیب، همانجا).

مآخذ

ابن انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، به کوشش ابراهیم سامرایی، بغداد، ١٩٥٩ م؛
ابن‌جزری، محمد، غایة النهایة، به کوشش گ‌. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، زادالمسیر، بیروت، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
ابن خالویه، حسین بن احمد، مختصر فی شواذ القرآن، به کوشش گ‌. برگشترسر، قاهره، ١٩٣٤ م؛
ابن خبر، محمد، فهرسة، به کوشش فرانسیسکو کودرا، بغداد، ١٩٦٣ م؛
ابن‌زنجله، عبدالرحمن بن محمد، حجة القراءات، به کوشش سعید افغانی، بیروت، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٤ م؛
ابن مجاهد، احمد بن موسی، السبعة، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٧٢ م؛
ابن مهران، احمد بن حسین، المبسوط، به کوشش سبیع حمزه حاکمی، دمشق، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابن یزیدی، عبداللـه بن یحیی، غریب القرآن، نسخۀ خطی کتابخانۀ کوپریلی استانبول، شم‌ ‌٢٠٥؛
بغدادی، هدیه؛
حسین، عبدالرزاق، مقدمۀ غریب القرآن ابن یزیدی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
رعینی، علی بن محمد، برنامج، به کوشش ابراهیم شبوح، دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦٢ م؛
زبیدی، محمد بن حسن، طبقات النحویین و اللغویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٧٣ م؛
سلیم حاج، محمد، مقدمه بر غریب القرآن ابن یزیدی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛
مرعشلی، یوسف عبدالرحمن، مقدمه بر المکتفی ابو عمرودانی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
یاقوت، ادبا، نیز:

GAL, S;
GAS.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث