اِبْنِ نَما، عنوان افراد خاندانی امامی از عالمان و فقیهان حله که در سده‌های ٦- ٨ ق / ١٢-١٤ م می‌زیسته‌اند. نیای بزرگ آنان نما پسر علی بن حمدون رَبَعی بود که با ابوعلی طوسی معاصر بوده است (خوانساری، ٢ / ١٨٠؛ امین، ٤ / ١٥٦). از پیشینیان این خاندان علی بن علی بن نما را می‌توان نام برد که از حسن بن علی بن حمزۀ اقساسی (د ٥٩٣ ق) روایت کرده و چنانکه از تنبیه ورّام (ص ٣٠٣-٣٠٤) بر می‌آید، ابوالحسن علی بن ابراهیم عریضی از وی بهره برده است (نیز نک‌ : افندی، ٤ / ١٦٦). دیگر عضو قدیم این خاندان ابوالبقاء هبةاللـه ابن نماست که در نخستین سند کتاب سُلیم بن قیس هلالی (ص ٦٣) از او یاد شده است؛ طبق این سند ابوالبقاء کتاب مذکور را نزد ابوعبداللـه حسین بن احمد بن طحال مقدادی در ٥٢٠ ق در نجف قرائت کرده است. همچنین از المزار مشهدی (ص ٦٤٦، ٧٧٤) بر می‌آید که مؤلف آن در ٥٦٩ و ٥٧٣ ق از ابوالبقاء استفاده برده است. نیز می‌دانیم که پسر وی جعفر بن هبةاللـه از راویان او به شمار می‌رود (حرّ عاملی، ٢ / ٣٤٤). نام‌آورترین افراد اینخاندان اینانند:

١. ابو ابراهیم (یا ابوجعفر) محمد بن جعفر بن محمد (هبة اللـه) ابن‌نما

ملقب به نجیب‌الدین (د ذیحجۀ ٦٤٥ / آوریل ١٢٤٨). از جزئیات زندگی و تحصیل او آگاهی دقیقی در دست نیست. تنها از آن‌رو که سن وی را در هنگام مرگ ٨٠ سال ذکر کرده‌اند (نک‌ : امین، ٩ / ٢٠٣)، احتمالاً حدود ٥٦٥ ق متولد شده است. از اسناد برخی روایات نیز برمی‌آید که وی از افرادی چون ابوالفرج علی بن سعید راوندی (ابن‌طاووس، علی، فتح الابواب، ١٣١، ١٣٤)، ابن ادریس حلی (ابن‌طاووس، عبدالکریم، ٤٨، ٧٢، ٨٧)، محمد بن جعفر مشهدی (همو، ١١٢)، عبدالرؤساء هبةاللـه بن حامد، برهان‌الدین محمد قزوینی و نیز از پدر خود جعفر بن نما (مجلسی، ١٠٧ / ٤٧، ٥٢؛ نوری، ٣ / ٤٧٧) روایت کرده است.
از شاگردان و راویان نجیب‌الدین می‌توان علی ابن‌طاووس که به گفتۀ خود ( الدروع الواقیة، ٧٥) از نجیب‌الدین اجازۀ روایت داشته و نزد او فقه آموخته است، همچنین احمد ابن طاووس، ابن علقمی وزیر، محقق حلی، سدیدالدین یوسف بن علی حلی، یحیی بن سعید حلی و نیز فرزندش جعفر را نام برد (ابن‌طاووس، عبدالکریم، ٤٨؛ ابن‌فوطی، ٤(١) / ٣٣٢-٣٣٣؛ حرعاملی، ٢ / ٣١٠؛ مجلسی، ١٠٥ / ٤٤، ١٠٦ / ٢١).
گرچه در منابع گفته شده که وی دارای تألیفاتی بوده است (نک‌ : حرعاملی، همانجا)، اما حتی نام این تألیفات نیز در دست نیست. نجیب‌الدین بنا به قول امین (همانجا) در حله درگذشت و در کربلا به خاک سپرده شد. همو اضافه کرده که ابن‌علقمی وزیر به رثای او پرداخت.

٢. جعفر بن محمد بن جعفربن محمد (هبة‌اللـه) ابن‌نما

ملقب به نجم‌الدین (د ح ٦٨٠ ق / ١٢٨١ م)، از زندگی و استادان وی اطلاع چندانی در دست نیست، جز اینکه نوشته‌اند، از یحیی بن سعید حلی و نیز از پدر خود نجیب‌الدین محمد بن جعفر روایت کرده است (مجلسی، ١٠٦ / ٢١؛ افندی، ١ / ١١١).
در میان شاگردان و روایت‌کنندگان از وی باید علامۀ حلی و نیز برادر خودش نظام‌الدین احمد را نام برد (خوانساری، ٢ / ١٧٩-١٨٠؛ نوری، ٣ / ٤٤٣). محمد بن حسن بن محمد بن مهتدی نیز در ٦٧٠ ق از او اجازۀ روایت کرده است (آقابزرگ، ٣١).
وی شعر نیز می‌سرود و اشعارش دربارۀ پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) در برخی منابع، از جمله تألیفات خود او نقل شده است (نک‌ : امین، ٤ / ١٥٧).

آثـار

مُثیرالاحزان و منیر سبل الاشجان، در شرح مقتل امام حسین (ع) و یاران آن حضرت. این کتاب در ١٣١٨ ق به صورت سنگی همراه باقرة العین فی اخذ ثارالحسین (ع) در تهران؛ در ١٣٢٦ ق همراه با مقتل ابومخنف و اللهوف علی ابن طاووس در بمبئی؛ در ١٣٦٩ ق با مقدمه‌ای از عبدالمولی طریحی در نجف و اخیراً در قم (١٤٠٦ ق) به کوشش مؤسسۀ امام مهدی (ع) به چاپ رسیده است. افندی (همانجا) احتمال داده که التهاب نیران الاحزان عنوان دیگر مثیرالاحزان باشد، ولی باتوجه به اطلاعاتی که فیض کاشانی در خصوص کتابی با این نام داده (نک‌ : علم الیقین، ٢ / ٦٣٢، المحجة البیضاء، ١ / ٢٣٦)، در گفتۀ افندی باید تردید کرد. اثر دیگر وی رساله‌ای است با عنوان شرح الثار فی احوال المختار، که علامۀ مجلسی آن را در بحارالانوار (٤٥ / ٣٤٦-٣٨٧) آورده است. خوانساری (٢ / ١٧٩) کتاب دیگری با عنوان منهج الشیعة فی فضائل وصیّ خاتم الشریعة نیز به وی نسبت داده است. نجم‌الدین ابن‌نما، به گفتۀ ابن‌فوطی، در ذم برادرش علم‌الدین اسماعیل مقامه‌ای مشتمل بر نثر و نظم انشا کرده و نسخه‌ای از آن را به خط خویش برای ابن‌فوطی ارسال داشته است (٤(١) / ٥٧٠).

مآخذ

آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، قرن ٧، به کوشش علی نقی منزوی، بیروت، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
ابن‌طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحة الغری، نجف، ١٣٦٨ ق؛
ابن‌طاووس، علی بن موسی، الدروع الوافیة، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
همو، فتح‌الابواب، به کوشش حامد خفّاف، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
ابن فوطی، عبدالرزاق ابن احمد، تلخیص مجمع الآداب، به کوشش مصطفی جواد، دمشق، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، ١٣٨٥ ق؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، ١٣٥١ ش؛
سلیم بن قیس هلالی، کتاب، بیروت، دارالفنون؛
فیض کاشانی، مولی محسن، علم الیقین، قم، ١٤٠٠ ق؛
همو، المحجة البیضاء، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٣٨٣ ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
مشهدی، محمد بن جعفر، المزارالکبیر، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
نوری، حسین، مستدرک الوسائل، تهران، ١٣٢١ ق؛
ورام بن ابی فراس، تنبیه الخواطر، قم، ١٣٧٥ ق.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث