اِبْنِ نُجَیم، زین‌الدین (یا زین‌العابدین یا زین) بن ابراهیم (٩٢٦-٩٧٠ ق / ١٥٢٠-١٥٦٣ م)، فقیه حنفی مصری. نجیم نام یکی از اجداد وی بوده است (تمیمی، ٣ / ٢٧٥). ابن‌نجیم نزد مشایخ مشهور آن زمان در قاهره که موطن او بود (ابن‌نجیم، الاشباه، ١١)، به فراگیری علوم، به‌ویژه فقه پرداخت. از جمله مشایخ او می‌توان از ابن قطلوبُغا (ابن‌عماد، ٨ / ٣٥٨)، شرف‌الدین بلقینی و شهاب‌الدین ابن‌شلبی نام برد. به تصوف نیز گرایش داشت و شیخ او در تصوف سلیمان خضیری بود. مدت ١٠ سال با عبدالوهاب شعرانی در ارتباط بود و در ٩٥٣ ق در سفر حج او را همراهی کرد (غزی، ٣ / ١٥٤). مدتی در مدرسۀ صرغتمشیه به تدریس اشتغال داشت (ابن‌نجیم، رسائل، ٧). از شاگردان وی می‌توان به برادرش سراج‌الدین عمر و نیز محمد علمی اشاره نمود (غزی، همانجا؛ محبی، ٣ / ٢٠٦). با تأمل در مقدمۀ پسرش بر رسائل او (صص ٦-٧) و همچنین نگاهی گذرا به مقدمه‌های خود ابن‌نجیم بر رساله‌هایش، آشکارا فهمیده می‌شود که وی در زمان خویش مرجعی مهم برای پاسخ به اشکالات و سؤالات فقهی بوده و آثارش نیز در آن عصر جزو منابع مهم فقه به شمار می‌رفته است (نک‌ : غزی، همانجا؛ حموی، ١ / ٥-٦). ابن‌نجیم در قاهره وفات یافت و کنار مرقد حضرت سُکَینه به خاک سپرده شد (محبی، ٣ / ٢٠٧).

آثـار

الف ـ چاپی

١. الاشباه والنظائر، در فقه حنفی. این کتاب به دفعات در هند و مصر و دیگر جاها به چاپ رسیده است و از جدیدترین آنها می‌توان به چاپ ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م قاهره به کوشش عبدالعزیز وکیل، و چاپ ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م دمشق به کوشش محمد مطیع حافظ اشاره نمود. حافظ در مقدمۀ خود (ص ١٠-١٤)، ٢٧ شرح و تعلیق و حاشیه و تبویب بر این اثر معرفی کرده که خود حکایت از اهمیت کتاب به عنوان یکی از آثار متأخر فقه حنفی دارد؛ ٢. البحر الرائق، که شرحی است بر کنز الدقائق عبداللّه‌ بن احمد نسفی. به گفتۀ تمیمی این کتاب از مفصل‌ترین تألیفات ابن‌نجیم بوده که مرگ او فرصت اتمام آن را نداده است (٣ / ٢٧٦). اولین چاپ آن در ١٣١١ ق / ١٨٩٣ م در قاهره انجام گرفته است. کتاب مذکور در ١٣٢٣ و ١٣٣٤ ق در همانجا تجدید چاپ شده است؛ ٣. فتح ‌الغفار فی شرح‌ المنار، که در ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م در ٢ جلد در قاهره به چاپ رسیده است؛ ٤. الفوائد الزینیّة فی فقه ‌الحنفیة، پس از درگذشت ابن‌نجیم، به همت فرزندش تنظیم و نام‌گذاری شده است. این اثر در ١٢٤٤ ق در کلکته منتشر شد. ضمناً مجموعه‌ای از فتاوی ابن‌نجیم تحت عنوان الفتاوی‌ الزینیّة در حاشیۀ الفتاوی‌ الغیاثیة در ١٣٢٣ ق در مصر به چاپ رسیده است. در ١٢٩٠ ق / ١٨٧٣ م نیز این مجموعه در استانبول به چاپ رسید که در ١٤٠٠ ق با افزودن ٣ رسالۀ دیگر به کوشش خلیل ‌المیس در بیروت تجدید چاپ شد.

ب ـ خطی

١. السیاسة ‌الشرعیة. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ازهریه موجود است (ازهریه، ٣ / ٥١)؛ ٢. شرح (حاشیه على) جامع‌ الفصولین، که نسخه‌های آن در موصل (احمد، ٥ / ١٩٠) و لیدن (ورهووه، ٩٢) یافت می‌شود؛ ٣. کفارة صوم‌ الشیخ ‌الفانی. نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ظاهریه موجود است (ظاهریه، ٢ / ١١٣)؛ ٤. لب ‌الاصول، که خلاصه‌ای است از تحریر الاصول ابن‌همام (ابن‌عماد، همانجا) و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ توپکاپی (TS، شم‌ ‌٣٣٣٢) محفوظ است. علاوه بر اینها تعلیقی بر کتاب الهدایۀ مرغینانی به وی نسبت داده شده است (ابن‌عماد، همانجا). گفتنی است که در برخی منابع کتاب شناختی بین زین‌الدین و برادرش عمر (د ١٠٠٥ ق)، مؤلف النهر الفائق فی شرح کنز الدقائق، خلط شده است (مثلاً نک‌ : کوپریلی، ٢ / ٢٣٠؛ GAL, S, II / ٤٢٥).

مآخذ

ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات‌ الذهب، قاهره، ١٣٥١ ق؛
ابن‌نجیم، الاشیاء و النظائر، به کوشش محمد مطیع حافظ، دمشق، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
همو، رسائل، به کوشش خلیل ‌المیس، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مکتبة ‌الاوقاف العامة فی ‌الموصل، عراق، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
ازهریه، فهرست؛
تمیمی، تقی‌الدین ابن‌عبدالقادر، الطبقات ‌السنیة، به کوشش عبدالفتاح حلو، ریاض، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
حافظ، محمد، مطیع، مقدمه بر الاشیاء (نک‌ : ابن‌نجیم در همین مآخذ)؛
حموی، احمد بن محمد، غمز عیون ‌البصائر، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سرکیس، یوسف ‌الیان، معجم ‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ ق / ١٩٢٨ م؛
ظاهریه، خطی (فقه حنفی)؛
غزی، نجم‌الدین، الکواکب ‌السائرة، به کوشش جبرائیل سلیمان جیور، بیروت، ١٩٥٩ م؛
کوپریلی، خطی؛
محبی، محمدامین، خلاصة ‌الاثر، قاهره، ١٢٨٤ ق؛
المیس، خلیل، مقدمه بر رسائل (نک‌ : ابن‌نجیم در همین مآخذ)؛
نیز:

GAL, GAL, S;
Voorhoeve.

مهدی سلماسی